ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ (1720-1746) ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਰਹੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਨੌ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਖਿਰ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਮਰਾਠਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦਮ ਪੁੱਟੇ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਫਿਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਾਂਗੇ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਲਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ:-

1. ਦਿਲ ਮੁਹੰਮਦ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਪਸਰੂਰੀ, ਦੀਵਾਨ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਪਸਰੂਰੀ
2. ਕਾਜੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਜੰਗਨਾਮਾ, 1765 ਈ.
3. ਮਿਸਕੀਨ, ਤਹਿਮਾਸ ਨਾਮਾ, 1782 ਈ.
4. ਹਕੀਕਤ ਬਿਨ-ਵ-ਉਰੂਜਿ ਫਿਰਕਾ ਇ ਸਿੱਖਾਂ, 1783-85 ਈ.
5. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ, ਰਿਸਾਲਾ ਦਰ ਅਹਿਵਾਲ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹਦਰਵੇਸ਼, 1786 ਈ.
6. ਖੁਸਵਕਤ ਰਾਇ, ਅਹਿਵਾਲ ਇ ਫਿਰਕਾ ਇ ਸਿੱਖਾਂ, 1811 ਈ.
7. ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ, ਉਮਦੱਤ ਤਵਾਰੀਖ, 1713 ਅਤੇ 1749-52 ਈ.
8. ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ਤਾਰੀਖ-ਇ-ਹਿੰਦ, 1729 ਈ.
9. ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਹਰਾ, ਚਾਰ ਬਾਗ-ਏ-ਪੰਜਾਬ, 1749 ਈ. ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਦੀਵਾਨ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਪਸਰੂਰੀ’ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮੋਹ ਪਸਰੂਰ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੜਾ ਚਿਤੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਅਫੜਾ ਦਫੜੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਕਾਫੀ ਲਗਾਵ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਦੇ ਕੁਝ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਫ ਪਤਾ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕਲੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਲ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੀਰਾਂ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹੇ ਪਾਏ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਫਿਰਕੂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਛਾ ਜਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਬਦਾਲੀ ਇੱਥੋਂ ਨਾ ਜਾਇਆ ਕਰੇ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਕਵੇਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਿਸਲਦਾਰ ਜਿਹਾ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਕਾਜੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ (1764 ਈ.) ਸਮੇਂ ਕਲਾਤ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਸਮੇਤ ਆਇਆ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇਖੇ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗੁਰੀਲਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਬਦਾਲੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਖਰਾਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਬਦਾਲੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਲੁੱਟ ਚਿਨਾਬ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈ।

ਜੰਗਨਾਮਾ:- ਕਾਜੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਬਦਾਲੀ ਹੈ। ਨੂੰ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਚਨੇ ਚਬਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਭਾਵੇਂ ‘ਰੁਣਾ ਦਲ' ਨੇ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਖਰ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ‘ਬੁੱਢੇ ਦਲ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਬੁੱਢੇ ਦਲ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤਹਮਾਸ-ਨਾਮਾ (1782):- ਮਿਸਕੀਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਹਮਾਸ ਬੇਗ ਸੀ। ਜੋ 1738 ਦੇ ਕਰੀਬ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਜਰਨੈਲ ਤਹਮਾਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆ ਗਏ ਇਹ ਬੱਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ (1756 ਈ.) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਤਹਮਾਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਤਹਮਾਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ (1756 ਈ.) ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ (1762 ਈ.) ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਦੁਆਬ, ਦਿੱਲੀ ਉੱਪਰ ਹਮਲਿਆਂ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਟੇਟ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਿਸਕੀਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਲ ’ਤੇ ਕਾਫੀ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਬਾਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲੁੱਟਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਬਿਨਾ-ਵ ਉਰੂਜਿ ਫਿਰਕਾ ਇ ਸਿੱਖਾਂ (1783-85):- ਹਕੀਕਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਕੇ ਮਿਸਲਾਂ ਤਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅਬਦਾਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਆਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤ ਮੰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਡੇਰਾਦਾਰੀ ਕਰੀ ਜਾਣ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਚਮਕੌਰ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਿਨਾ ਸਿਰ ਪੈਰ ਤੋਂ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਖਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ੀਬ ਖਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਆਦਿ ਹਨ।

ਰਿਸਾਲਾ ਦਰ ਅਹਿਵਾਲ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ (1786 ਈ.):- ਇਹ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਾਹੌਰ ਵਾਸੀ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਸੀ। ਜੇਮਸ ਬ੍ਰਾਊਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁਕਮੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਕਰਕੇ (1196 ਹਿ.) ਵਿਚ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਬਰ/ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਤਕ ਹਾਲ ਦਰਜ ਹਨ। ਜੇਮਸ ਬ੍ਰਾਊਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਪਾਸੋਂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਰਿਸਾਲਾ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਰਿਸਾਲਾ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਹਿੰਦ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਸ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਿੱਲੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਕੂਟ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਾਟ, ਮਰਾਠੇ ਅਤੇ ਸਿੱ ਸਿਆਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮਕਬਰੇ ਅਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਢਹਾਉਂਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਉਹ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਕ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮੂਲਕਿ ਅਹਿਮਦ ਗ੍ਰਿਫਤ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਗ ਤੇਗ ਫਤਿਹ ਵਾਲਾ ਸਿੱਕਾ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ।

ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਟਪਲੇ ਲੱਗੇ ਹਨ।

ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਰੰਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਦਰਸਾ ਸਿੰਘ, ਚੌਕਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਇੱਕਠੇ ਕਰ ਕੇ ਦੁਆਬੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੁਹਰੀ ਨੀਤੀ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਹੋਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ ਨੇ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ (1761 ਈ.) ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਕਾ ਜਦ ਦਰ ਜਹਾਂ ਬਫ਼ਜ਼ਲੇ ਅਕਾਲ। ਮੁਲਕੇ ਅਹਿਮਦ ਗਰਿਫਤ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਾਜੀਆਂ-ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸ਼ਰਾਰਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਵਡਹੇਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਰਾਹੀਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਖਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਲਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਪਰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗ ਲਈ। ਇਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਹਿਵਾਲ ਇ ਫਿਰਕਾ ਇ ਸਿੱਖਾਂ (1811 ਈ.):- ਖੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਵਾਕਿਆ ਨਵੀਸ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1809 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ 1809 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ।

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੱਤ ਭਾਗ ਹਨ:-

1. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ 2. 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ 3. ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਗੈਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ 4. ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣਾ 5. ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਜਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਘਰਸ਼ 6. ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ

2. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਰਚੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਰੰਭਲੇ ਸਮੇਂ 1811 ਈ. ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿੱਖ ਸਟੇਟ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਵੇਰਵੇ ਉਪਰਲੇ ਲਿਖਣ ਮੰਤਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਛਾਲਿਆ ਗਿਆ।ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਸ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਘਟਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੱਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਹੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖਮੁਸਲਮ ਪਾੜਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਯਤਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਖੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਇ ਨੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕਲਾਲ ਕੌਮ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਜਿਵੇਂ ਫਤਿਆਬਾਦ, ਕਰਨਾਲ, ਮਖੂ ਆਦਿ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਬੁੱਢੇ ਦਲ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਜੋ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗ ਲਈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਲੁੱਟ ਮਚਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਇਲਾਕੇ ਅਧੀਨਤਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਾਖੀ ਸਿਸਟਮ' ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਭਰਤ ਪੂਰੀਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੈਪੁਰੀਆ ਤੋਂ ਖਿਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ ਵਾਲੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਕੱਟੜਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਆਖਿਰ 1854 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਮਦੱਤ ਤਵਾਰੀਖ (1813 ਅਤੇ 1849-52 ਈ.):- ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੀ ‘ਉਮਦੱਤ ਤਵਾਰੀਖ’ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ' ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੰਜ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛਾਪਿਆ। ਲਾਲਾ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਰੋਜ-ਨਾਮਜਾ ਲੇਖਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ ਇਸ ਨੇ 1812 ਤੋਂ 1849 ਤਕ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ (EIC) ਨੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਲਗਾਈ।

ਪਹਿਲਾ ਦਫ਼ਤਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਲਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸਰੋਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਕਰਾਮਾਤ ’ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਕੱਢਣਾ, ਮਦੀਨੇ ਵਿਚ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ ਆਦਿ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਬਲ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਸੂਰੀ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਸੀਬ ਚੰਗੇ ਸੀ, ਇਕਬਾਲ ਬੁਲੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਤੁਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਫੌਜਾਂ ਇਸ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਿੱਤ ਲਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਫੈਜ਼ਲਪੁਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤਾਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਭਟਨੇਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਆਖਿਰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਲੁੱਟ ਮਚਾਈ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਹਰਾਇਆ। ਸੂਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਇੰਨੇ ਵਧੇਰੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਮੂਲੀਆਂ ਭੇਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਤਾਰੀਖ-ਇ-ਹਿੰਦ (1829 ਈ.):- ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਕਾਦਰੀ ਫਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਇਸ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਇਸ ਕੋਲ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਸ ਨੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਮਰੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਲਿਖੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮਰੇ ਫਿਰ ਕੈਪਟਨ ਵੇਡ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਰਿਹਾ।” ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸੰਪਾਦਤ ਹੋ ਕੇ ਛਪ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ, ਦੂਜਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬਜ਼ਿੱਦ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਟੇਟ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਾ-ਲਊ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਕੱਟੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਕਤ ਫੜ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਹਾਲੀ ਆਲੌ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਏ। ਫਤਿਹਵਾਦ, ਜਲਾਲਪੁਰ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਬੁਤਾਲਾ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੁਲਤਾਪੁਰ ਤਲਵੰਡੀ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਪੂਰਥਲੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਬਾਅਦ ਇਬਰਾਹੀਮ ਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਿਡਾਲਾ, ਮਿਆਨੀ, ਬੇਗੂਵਾਲ ਆਦਿ ਲੱਗਭਗ 100 ਪਿੰਡ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਢਿਲਵਾਂ, ਨੂਰਮਹਿਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਫਗਵਾੜੇ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮੇਲਜੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਹੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਚਾਰ ਬਾਗ-ਏ-ਪੰਜਾਬ (1849 ਈ.):- ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਹਰਾ ਦੀ ਰਚਨਾ 1849 ਈ. ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਐਨ ਬਾਅਦ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਪੀ ਸਰ ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ ਗੁਰਜਾਤ ਬੰਦੋਬਸਤ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਾਪੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜਾ-ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। 1865 ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ, ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜ਼ਬਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਹਾਲਾਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। 1815 ਈ. ਤਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਆਬਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਚਕਲੇ, ਤਪੇ, ਟੌਪ (ਤੌਪ), ਤਾਲੁਕੇ, ਕਸਬੇ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਹਰਾ ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਭੂਗੋਲਕਾਰੀ ਵੀ ਕਰਨ ਪਿਰਤ ਪਾਈ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਦੁਆਬਾ ਬਿਸਤ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਕਾਰੀ ਅਧੀਨ ਇਸ ਦੁਆਬੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪੂਰਥਲਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਂ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਸੀ।“ ਇਸ ਦੇ ਦਲ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ ਨੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਮੱਲ ਕੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਖੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ ਵਾਲੇ ਸਿੱਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਾਜ਼ੀ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਹਮਲਾ ਕਰੇ ਤੇ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਵੇ।

ਭਾਵੇਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਉਹ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਪਸਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ’ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਚਰਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਿਸਕੀਨ ਦਾ ਤਹਮਾਸ-ਨਾਮਾ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਾਲਸੇ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਦਿਖਾਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਿਲਜੁਲ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਘੋਲ ਬਾਰੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੋਲ ਮਰਾਠੀਆਂ, ਰਾਜਪੂਤਾਂ, ਜਾਟ, ਰੋਹੀਲੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਜੇਮਸ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ ਨੇਤਾ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਜਮਨਾ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਘਟਨਾਵਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮਕਬਰੇ ਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਢਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਨੇ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਲਿਆ।

ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਗੁਰੂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਵਰਤਾਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ, ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ, ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਲਾਉਣੀ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਵਾਉਣੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਏ ਹਮਲਾਵਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜਨਾ ਆਦਿ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਇਹੋ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲੈਂਫਟੀਨੈਂਟ ਮਰੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਲਿਖੀ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹਿਲੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਕਪੂਰਥਲਾ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਬਹੁਤ ਬਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਵੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ ਸੀ।

ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਹਰਾ ਅਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ ਵਾਲੇ ਸਿੱਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਨਹੀਂ ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ ਸਗੋਂ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਚਿੜ ਆਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨਵਰਧਕ ਅਤੇ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਬਾਅ ਥੱਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਉਸਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।