ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਨਵ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਵਰਗਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਖਿੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ. ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ੬ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 15 ਭਗਤਾਂ, 11 ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ-ਵਜੀਰਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਭੱਟ ਦਰਬਾਰੀ ਭੱਟਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਸਧਾਰਨ ਤੁਕ-ਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਕਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਰੂਪਾਂਤਰਕਾਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ 123 ਸਵੱਈਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਭੱਟ ਰਚਨਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਦੈਵੀ ਪਾਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਰਣਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਚਿਤਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣਾ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ-

1. ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

2. ਸਵਈਆਂ ਦਾ ਆਂਤਰਿਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ/ ਪੌਰਾਣਿਕ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਰਚਨਾ ਹੈ।

3. ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਧਰਮ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਹੈ।

4. ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਸੰਚਾਲਨਾ ਕੀਤੀ।

5. ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ' ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

6. ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਦਰਜ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ‘ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ’, ‘ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਦੂਜੇ ਕੇ' ਆਦਿ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ।

7. ਬੇਸ਼ੱਕ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਵਈਏ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਚੌਪਈ, ਕਬਿੱਤ, ਸੋਰਠਾ, ਰਡ, ਝੂਲਣਾ, ਛਪੈ ਆਦਿ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

8. ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਬੋਲੀ, ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਵਿਸ਼ੇਵਸਤੂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਨ 'ਤੇ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ' ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰੁ ਅੰਧਾਰੁ ਗੁਰੂ ਬਿਨੁ ਸਮਝ ਨ ਆਵੈ॥
ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਸੁਰਤਿ ਨ ਸਿਧਿ ਗੁਰੂ ਬਿਨੁ ਮੁਕਤਿ ਨ ਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1399)

ਗੁਰੁ ਬਿਨਾ ਉਪਜੇ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹੀ ਜਹਾਜ਼ ਹੈ, ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ (ਸ਼ਬਦ) ਰਾਹੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਤੂ ਸਤਿਗੁਰੁ ਚਹੁ ਜੁਗੀ ਆਪਿ ਆਪੇ ਪਰਮੇਸਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1406)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਮਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ/ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭੇਦ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ:

ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਪਰਕਾਸਿਓ ਹਰਿ ਰਸਨ ਬਸਾਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ਅਭੇਦਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਾਮੇ (ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੂਪ) ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ ਹਰਿ ਆਪਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਕਹਾਯਉ॥
ਤਾ ਤੇ ਅੰਗਦੁ ਭਯਉ ਤਤ ਸਿਉ ਤਤੁ ਮਿਲਾਯਉ॥
ਅੰਗਦਿ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ ਅਮਰੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਥਿਰੁ ਕੀਅਉ॥
ਅਮਰਦਾਸਿ ਅਮਰਤੁ ਛਤੁ ਗੁਰ ਰਾਮਹਿ ਦੀਅਉ॥
ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਦਰਸਨੁ ਪਰਸਿ ਕਹਿ ਮਥੁਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਯਣ॥
ਮੂਰਤਿ ਪੰਚ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੁਰਖੁ ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਪਿਖਹੁ ਨਯਣ॥ (ਪੰਨਾ 140)

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਵਤਰਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬਾਖੂਬੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸਰੂਪ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਜੋਤ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਜਵੱਲਿਤ ਹੋ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਆਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਵੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵੀ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਤਕ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਅਵਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਹ ਸਵਈਆ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਦ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਰਥ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਡਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਕੇ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉਸ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਪ੍ਰਥਮੇ ਨਾਨਕ ਚੰਦੁ ਜਗਤ ਭਯੋ ਆਨੰਦੁ ਤਾਰਨਿ ਮਨੁਖੁ ਜਨ ਕੀਅਉ ਪ੍ਰਗਾਸ॥ (ਪੰਨਾ 1399)

ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪਿੱਛੋਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਗੁਰਿਆਈ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ 21 ਸਵਈਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 12 ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ ਦੇ, 7 ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ ਜੀ ਦੇ ਅਤੇ 2 ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ ਦੇ ਸਵਈਏ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਈਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰ.1406-09 ਉੱਪਰ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ। ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ ਦੇ 12 ਸਵਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਸਵਈਏ ਅਤੇ 3 ਸੋਰਠੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਈਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਚਿਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਆਪਣੇ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੜ੍ਹੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਗੁਣ ਸਹਜਿ ਬਿਚਾਰੰ॥
ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਘਰਿ ਕੀਅਉ ਪ੍ਰਗਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪੀ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਰਾਮਦਾਸਿ ਗੁਰੂ ਜਗ ਤਾਰਨ ਕਉ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਅਰਜੁਨ ਮਾਹਿ ਧਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਭੱਟ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਤੈ ਜਨਮਤ ਗੁਰਮਤਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਛਾਣਿਓ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਮਥੁਰਾ ਭੱਟ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਪਰਤਛਿ ਰਿਦੈ ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਕੈ ਹਰਿ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮਿ ਨਿਵਾਸੁ ਲੀਅਉ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਮੇਲ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ/ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਅਭੇਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਿਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਰਸ-ਛੋਹ ਨਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੁਤਬੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

-ਨਾਨਕ ਆਦਿ ਅੰਗਦ ਅਮਰ ਸਤਿਗੁਰ ਸਬਦਿ ਸਮਾਇਅਉ॥
ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰੁ ਜਿਨਿ ਪਾਰਸੁ ਪਰਸਿ ਮਿਲਾਇਅਉ॥ (ਪੰਨਾ ੧੪੦੭)
-ਪ੍ਰਗਟ ਜੋਤਿ ਜਗਮਗੈ ਤੇਜੁ ਭੂਅ ਮੰਡਲਿ ਛਾਯਉ॥
ਪਾਰਸੁ ਪਰਸਿ ਪਰਸੁ ਪਰਸਿ ਗੁਰਿ ਗੁਰੂ ਕਹਾਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1408)

ਉਪਰੋਕਤ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਸ ਕਿਸੇ ਧਾਤ ਨੂੰ ਛੋਹ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਛੋਹ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪਦਵੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਦੈਵੀ ਜੋਤ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਣਨ ਰਾਹੀਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਗੁਰੂ ਜੋਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਸਚੁ ਨੀਵ ਸਾਜਿ ਸਤਿਗੁਰ ਸੰਗਿ ਲੀਣਾ॥
ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਘਰਿ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਅਪਰੰਪਰੁ ਬੀਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਗਤ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਅਰੰਭੇ ਇਸ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਤਖਤ ’ਤੇ ਆਪ ਬਿਠਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵਾਂਗ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਹਨ:

ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਸਿਰਿ ਛਤ੍ਰੁ ਆਪਿ ਪਰਮੇਸਰਿ ਦੀਅਉ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਗਤ ਤਾਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲਯੁੱਗ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਅਤੇ ਘੋਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸੰਕਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਕਟਮਈ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਕੱਢਦਿਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਜਬ ਲਉ ਨਹੀ ਭਾਗ ਲਿਲਾਰ ਉਦੈ ਤਬ ਲਉ ਭ੍ਰਮਤੇ ਫਿਰਤੇ ਬਹੁ ਧਾਯਉ॥
ਕਲਿ ਘੋਰ ਸਮੁਦ੍ਰ ਮੈ ਬੂਡਤ ਥੇ ਕਬਹੂ ਮਿਟਿ ਹੈ ਨਹੀ ਰੇ ਪਛੁਤਾਯਉ॥
ਤਤੁ ਬਿਚਾਰੁ ਯਹੈ ਮਥੁਰਾ ਜਗ ਤਾਰਨ ਕਉ ਅਵਤਾਰੁ ਬਨਾਯਉ॥
ਜਪਉ ਜਿਨ੍ਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਗੁਰੂ ਫਿਰਿ ਸੰਕਟ ਜੋਨਿ ਗਰਭ ਨ ਆਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਸਾਹਿਬ ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਗੁਰੂ ਰਵਾਇਤੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ, ਮੰਨਦੇ ਸਗੋਂ ਗੁਰ-ਜੋਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ:

ਰਾਮਦਾਸਿ ਗੁਰੂ ਜਗ ਤਾਰਨ ਕਉ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਅਰਜੁਨ ਮਾਹਿ ਧਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਹੀ ਜਗ ਤਾਰਨ ਦੀ ਗੁਰ-ਜੋਤਿ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ, ਇਕਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਭੱਟ “ਪਰਤਖਿ ਹਰਿ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਧਰਨਿ ਗਗਨ ਨਵ ਖੰਡ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੀ ਰਹਿਓ ਭਰਿ॥
ਭਨਿ ਮਥੁਰਾ ਕਛੁ ਭੇਦੁ ਨਹੀ ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਪਰਤਖੁ ਹਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਸੋ ਭੱਟ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਗਤ ਉਧਾਰਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਲਜੁਗਿ ਜਹਾਜੁ ਅਰਜੁਨੁ ਗੁਰੂ ਸਗਲ ਸ੍ਰਿਸਿ ਲਗਿ ਬਿਤਰਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 1408)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਜਗਤ ਗੁਰੂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਜਾਂ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਗਿਆਨ ਜੋਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ:

ਪ੍ਰਗਟ ਜੋਤਿ ਜਗਮਗੈ ਤੇਜੁ ਭੂਅ ਮੰਡਲਿ ਛਾਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1408)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਦਰਸਾਅ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡੱਤਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਪਰਤਖ ਹਰਿ ਅਤੇ ਭੇਦੁ ਬਿਭੇਦੁ ਨ ਜਾਨ ਬੀਅਉ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪਤਾ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸਰਬ ਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੈਰਾਗੀ ਵੀ ਹਨ:

ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਕਲਚਰੈ ਤੈ ਰਾਜ ਜੋਗ ਰਸੁ ਜਾਣਿਅਉ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿੱਜ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ, ਦੈਵੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਸਤਜੁਗ ਵਰਤਾਉਂਦੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

-ਭਯ ਭੰਜਨੁ ਪਰ ਪੀਰ ਨਿਵਾਰਨੁ ਕਲ ਸਹਾਰੁ ਤੋਹਿ ਜਸੁ ਬਕਤਾ॥
ਕੁਲਿ ਸੋਢੀ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਤਨੁ ਧਰਮ ਪੂਜਾ ਅਰਜੁਨੁ ਹਰਿ ਭਗਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 1407)
-ਜਨਕ ਰਾਜੂ ਬਰਤਾਇਆ ਸਤਜੁਗੁ ਆਲੀਣਾ॥
ਗੁਰ ਸਬਦੇ ਮਨੁ ਮਾਨਿਆ ਅਪਤੀਜੁ ਪਤੀਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕੁਝ ਉੱਭਰਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਸਵਈਆ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਤਕ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਸਫਰ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰਖਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਵਈਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਉਭਾਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਿਰਫ ਆਖਰੀ ਬੰਦ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਛਤ੍ਰੁ ਸਿੰਘਾਸਨੁ ਪਿਰਥਮੀ ਗੁਰ ਅਰਜੁਨ ਕਉ ਦੇ ਆਇਅਉ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਫਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਦੁਆਰਾ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹੀ ਵਿਚ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵਈਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਤੇ ਬਿੰਬ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਧਾਰਨੀ, ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ, ਮਹਾਂਦਾਨੀ, ਦਇਆਲੂ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਉਦਾਰ ਚਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਦਿ। ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਾਰਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ ਉਧਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਗਤ-ਤਾਰਕ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਉਹ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਨ।