ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ 239 ਚਉਪਦੇ, 31 ਅਸਟਪਦੀਆਂ, 40 ਛੰਤ 4 ਸ਼ਬਦ, ਦੋ ਨਿੱਖੜਵੇਂ ਸ਼ਬਦ, 1 ਪਹਰਾ, ਵਣਜਾਰਾ ਪਦੇ 6, ਸੋਲਹੇ 2, ਸਲੋਕ 32, ਪਉੜੀਆਂ 183, ਵਾਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ 104 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੋੜ 644 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਰਾਗ:- ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੁੱਲ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:-

• ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਇਸ ਵਿਚ 6 ਚਉਪਦੇ, 1 ਛੰਤ, 1 ਪਹਰਾ, ਵਣਜਾਰਾ 6 ਪਦੇ, 21 ਪਉੜੀਆਂ, 1 ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

• ਰਾਗ ਮਾਝ ਵਿਚ 7 ਚਉਪਦੇ,1 ਅਸਟਪਦੀ, 2 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿਚ 32 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹਲਾ 4 ਕਰਹਲੇ ਹੈ, ਇਸੇ ਰਾਗ ਵਿਚ ੨੮ ਪਉੜੀਆਂ 53 ਸਲੋਕ ਜੋ ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ 15 ਚਉਪਦੇ, 14 ਛੰਤ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨਿੱਖੜਵਾਂ ਸ਼ਬਦ, ਕੁੱਲ 30 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਗੂਜਰੀ ਵਿਚ 7 ਚਉਪਦੇ, 1 ਅਸਟਪਟੀ ਕੁੱਲ 8 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਵਿਚ 6 ਚਉਪਦੇ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ ਵਿਚ 6 ਛੰਤ ਅਤੇ ਬਿਹਾਗੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 2 ਸਲੋਕ ਕੁੱਲ 29 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ ਵਿਚ 3 ਚਉਪਦੇ, 6 ਛੰਤ ਤੇ ਵਡਹੰਸ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਸਮੇਤ 30 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ਵਿਚ 9 ਚਉਪਦੇ ਅਤੇ ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ 29 ਪਉੜੀਆਂ 7 ਸਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 45 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ ਵਿਚ 13 ਚਉਪਦੇ 1 ਛੰਤ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 14 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ ਵਿਚ 11 ਚਉਪਦੇ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ ਵਿਚ 1 ਚਉਪਦਾ ਹੈ।

• ਰਾਗ ਬੈਰਾੜੀ ਦੇ 6 ਚਉਪਦੇ ਹਨ। ਰਾਗ ਤਿਲੰਗ ਵਿਚ 2 ਚਉਪਦੇ ਅਤੇ 1 ਨਿੱਖੜਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।

• ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 15 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸਟਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ ਅਤੇ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 23 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ। ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ ਵਿਚ 7 ਚਉਪਦੇ 6 ਅਸਟਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਬਿਲਾਵਲ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 13 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 1 ਸਲੋਕ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 30 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਗੋਂਡ ਵਿਚ 6 ਚਉਪਦੇ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਰਾਮਕਾਲੀ ਵਿਚ 6 ਚਉਪਦੇ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਵਿਚ 9 ਚਉਪਦੇ, 6 ਅਸਟਪਦੀਆਂ, ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 15 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 6 ਚਉਪਦੇ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਵਿਚ 8 ਚਉਪਦੇ, 2 ਸੋਲਹੇ, 3 ਸਲੋਕ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 13 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਤੁਖਾਰੀ ਵਿਚ 4 ਛੰਤ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਕੇਦਾਰਾ ਵਿਚ 2 ਚਉਪਦੇ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਭੈਰਉ ਵਿਚ 7 ਚਉਪਦੇ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿਚ 7 ਚਉਪਦੇ ਅਤੇ 1 ਅਸਟਪਦੀ ਦਰਜ ਹੈ।

• ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ ਵਿਚ 13 ਚਉਪਦੇ, 35 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 6 ਸਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 54 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਮਲਾਰ ਵਿਚ 9 ਚਉਪਦੇ ਹਨ।

• ਰਾਗੁ ਕਾਨੜਾ ਵਿਚ 12 ਚਉਪਦੇ 6 ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਨੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚਲੀਆਂ 15 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 30 ਸਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 63 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਕਲਿਆਣ ਵਿਚ 7 ਚਉਪਦੇ, 6 ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 13 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

• ਰਾਗ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਵਿਚ 2 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਤੇ ਮੁੱਖ ਸਿਰਲੇਖ ਬਾਣੀਆਂ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਚਉਪਦਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕਪਦਾ, ਦੁਪਦਾ, ਤਿਪਦੇ, ਚਉਪਦੇ, ਪੰਚਪਦੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਹੁ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਚਉਪਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਪਦਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 239 ਚਉਪਦਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਅਸਟਪਦੀਆਂ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 31 ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 8-8 ਪਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਸਟਪਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛੰਤ: ਛੰਤ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਿਕ ਅਤੇ ਉਮੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਵੁਕ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ। ਛੰਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 44 ਪਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ 2-4 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਛੰਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ 40 ਛੰਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਵਾਰਾਂ: ਵਾਰ ਇਕ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਵਾਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵਾਰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ। ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਜੰਗ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਿਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਜੂਝਣ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਬੀਰ ਰਸੀ ਵਖਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਨੇਕੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰ ਜਾਂ ਜੰਗ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਟਾਕਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਜੋ ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 7 ਵਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4, ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4, ਬਿਹਾਗੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4, ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4, ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4, ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4, ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 183 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 101 ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ 'ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ 3 ਸਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ 104 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਸੋਲਹੇ: ਸੋਲਹੇ ਤੋਂ ਭਾਵ 16 ਪਦਾਂ ਵਾਲਾਂ ਛੰਦ। ਸੋਲਹਾ ਇੱਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਦੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ 16-16 ਮਾਤਰਾ

ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਲੰਮੀ ਤੁਕ 16+15 ਜਾਂ 16+13 ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੋਲਹੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਵਿਚ ਦੋ ਸੋਹਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਲੋਕ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਲੋਕ, ਸ਼ਬਦਾਂ, ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਪਰੰਤੂ ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਜਿਹੜੇ ਸਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੱਧ ਗਏ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ 30 ਸਲੋਕ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ।

ਪਹਰੇ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਹਰੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਪਹਰੇ ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਰਾਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜੀਵਨ' ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਵਿਸਾ, ਚਸਾ, ਘੜੀ, ਪਲ, ਪਹਿਰ ਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 15 ਨਿਮਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸਾ, 15 ਵਿਸਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚਸਾ, 3 ਚਸੇ ਦਾ 1 ਪਲ, 60 ਪਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਘੜੀ, ਅੱਠ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹਿਰ ਤੇ ਅੱਠ ਪਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਰੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਰਾਤ ਪਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ, ਬਾਲ- ਅਵਸਥਾ, ਜੋਬਨ-ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਬਿਰਧ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀਂ ਜੰਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਵਿਚ 1 ਪਹਿਰੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਵਣਜਾਰਾ: ਵਣਜਾਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਵਣਜਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵਣਜ- ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੌਦਾਗਰ ਜਾਂ ਵਪਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕੇਤ ਕੋਸ਼' ਪੰਨਾ 297 ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਜਦ ਵਪਾਰੀ, ਵਣਜਾਰੇ ਸੌਦਾ ਲੱਦ ਕੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰਜ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ‘ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ’ ਸੰਗਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚੇ ਵਣਜ ਦੀ ਸੋਝੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਅਮੋਲਕ ਵਣਜ ਨੂੰ ਵਿਹਾਜਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਵਣਜਾਰਾ’ ਸਿਰਲੇਖ ਰਾਹੀਂ 6 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਕਰਹਲਾ: ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਵਿਚ ‘ਕਰਹਲਾ’ ਊਠ ਜਾਂ ਸ਼ੂਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਹਲੇ ਉਹ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੇ ਗੀਤ ਜੋ ਊਠਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਦਾਗਰ ਊਠ ਹੱਕਦਿਆਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਸ-ਦਸ ਬੰਦਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਅੰਦਰ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹਲਾ ੪ ਕਰਹਲੇ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ ‘ਭਰਮਣ’ ਕਰਦੇ ਊਠਾਂ ਨਾਲ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਆਇ॥1॥
ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 234)

ਘੋੜੀਆਂ:- ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵਿਚ ਵਿਆਹੁਣ ਸਮੇਂ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਭੈਣਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਖ ਮੰਗਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਾਇਆ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਵਿਆਹ ਜ਼ਸਨ ਲਈ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੜਿਆਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਚਾਬੁਕ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੇ ਬਾਕੀ ਕਾਰਜ ਸੰਵਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲਾਵਾਂ:- ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਲਾਵਾਂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲਾਵਾਂ ਦੇ 4 ਸ਼ਬਦ, ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ, ਦੂਸਰੀ ਲਾਵ, ਤੀਸਰੀ ਲਾਵ, ਚੌਥੀ ਲਾਵ, ਰਾਹੀਂ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ 30 ਰਾਗਾਂ, ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਤਰੀਕਿਆਂ (ਲੋਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ) ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੀਆਂ, ਕਰਹਲੇ, ਪਹਰੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ ਕਰਦਿਆਂ ਨੇਕੀ ਰਾਹੀਂ ਬੁਰਾਈ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹੇਗੀ। ਲੋੜ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸੁਖਾਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।