ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮਕਾਲ ਬੇਰਹਿਮੀ, ਲੁੱਟਮਾਰ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਵਿਤਕਰੇ, ਭਰਮ, ਪਾਖੰਡ, ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਅਪਮਾਨ, ਨਫ਼ਰਤ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਭਰਮ ਤੇ ਵਿਲਾਸਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉਭਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸੱਜਣ ਵਰਗੇ ਠੱਗਾਂ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਸੀ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਰਗੇ ਸੰਦ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰਬਾਬ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਜਨਤਾ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਪੀਣ ਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਸਨ। ਬਾਬਰ ਦੀ ਕਤਲ-ਓ-ਗਾਰਤ ਕਹਿਰ ਢਾਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਲਾਲ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ‘ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ’ ਰਬਾਬ ਨੇ ਅਕਾਲ ਫਤਿਹ ਦਾ ਰਾਗ ਅਲਾਪਿਆ। ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਝੰਬੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਸਮਝਾਏ। ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਤੁ ਪੀਣੇ ਰਾਜੇ’ ਆਖ ਕੇ ਆਇਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਨੰਗੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਪਾਈ। ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਨਾਮ ਜਪੋ, ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕੋ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਤ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰਮਲ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਮੁਕਾਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਖੀਆਂ ਕੋਲ ਆਪ ਜਾਣ ਲਈ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਵਿਚ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਤਮ- ਸਨਮਾਨ, ਸਹਿਯੋਗ, ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ‘ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ’ ਦਾ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮਿਆਰ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਰ ਮਾਝ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਰਕੁੰਸ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ। ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸ਼ੇਰਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਂ ਵਰਗੇ ਖੂੰਖਾਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਖਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਸਖੋਰੇ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਟਿੱਬੇ ਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਗਰਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀੜਾ ਅਰਥਾਤ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਕੜੇ ਲਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ— ਕੀੜਾ ਥਾਪਿ ਦੇਇ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ਲਸਕਰ ਕਰੇ ਸੁਆਹ॥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀੜੇ ਸਮਾਨ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀਆਂ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਕੇ ਜ਼ਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਉੱਚਤਾ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਨਾਲ ਵਕਤ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਪਰ ਤੋਲਣ ਲੱਗੇ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਕੀਮਤੀ ਹੈ। ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਸਰਬੱਤ’ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਵਾਰ ਮਾਝ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫ਼ਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਿੰਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਦਾ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਮ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ‘ਨਾਮ’ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗੁਰੁ ਦਾਤਾ ਗੁਰੁ ਹਿਵੈ ਘਰੁ ਗੁਰੁ ਦੀਪਕੁ ਤਿਹ ਲੋਇ॥
ਅਮਰ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕਾ ਮਨਿ ਮਾਨਿਐ ਸੁਖੁ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 137) ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਭਰਜਾਈ ਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਚਾਅ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜੁਆਨੀ ਵਿਚ ਧਨ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਕਰਸ਼ਣ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੋਧ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦਸਤਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਉਸਾਰੂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਹਿਜ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਭੱਜ-ਨੱਠ ਕਰਦਿਆਂ— ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਡੁਬਾ ਸੰਸਾਰੁ॥ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪੀਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਧਾਰਦਾ। ਭਟਕਣ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਨੈਤਿਕ ਕਾਰਜ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਤਿਆਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਖਾਣਾ ਗਊ ਖਾਣ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਸੂਰ ਖਾਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਤਿ ਗਿਲਾਨੀ ਭਰਿਆ ਪਾਪ ਹੈ : ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ॥
ਗਲੀ ਭੀਸਤਿ ਨ ਜਾਈਐ ਛੁਟੈ ਸਚੁ ਕਮਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 141) ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਸੁੱਚਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਜਿਸਮ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਮੇਲ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਹੁਸਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ— “ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਵਨ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਜਾਮੇ ਨੂੰ ਰੱਤ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪਲੀਤ ਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਰੱਤ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ?” ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਅਰਥਹੀਣ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਮਿਹਰ (ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ) ਦੀ ਮਸੀਤ, ਰੱਬੀ ਯਕੀਨ ਦਾ ਮੁਸੱਲਾ ਤੇ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਕੁਰਾਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ : ਮਿਹਰ ਮਸੀਤਿ ਸਿਦਕੁ ਮੁਸਲਾ ਹਕੁ ਹਲਾਲੁ ਕੁਰਾਣੁ॥
ਸਰਮ ਸੁੰਨਤਿ ਸੀਲੁ ਰੋਜਾ ਹੋਹੁ ਮੁਸਲਮਾਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 140) ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਗੈਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵੀ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਜਬਰਦਸਤ ਲਾਲਸਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਲੇ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾ ਲੈਣ ਜਿਹੀਆਂ ਅਦਭੁੱਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਬੈਠੇ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਸਦੀਵੀ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਿਕਾਰ-ਮੁਕਤ ਨਿਰਮਲ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸੱਚੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਗ਼ਲਤ ਰਾਹ ’ਤੇ ਨੱਕ ਦੀ ਸੇਧ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੇ ਪੰਛੀ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਉਚਾਈ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਪਾਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਖੁਸਰੇ ਲਈ ਵਿਆਹ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁੱਤੇ ਲਈ ਚੰਦਨ ਤੇ ਬੋਲ਼ੇ ਲਈ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੰਨ੍ਹੇ ਅੱਗੇ ਅਨੇਕ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸੋਨਾ ਕੀਮਤੀ ਨਹੀਂ ਘਾਹ ਵਡਮੁੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਹਾ ਕੁੱਟੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਵੀ ਕਪਾਹ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੂਰਖ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਨਹੀਂ ਉਹ ਬੇਕਾਰ ਦੇ ਕਰੁੱਖਤ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਉਲਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ’ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਲਾਤਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਕਮ ਧਿਰਾਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜ਼ਬਰ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਲਈ ਬਕਾਇਦਾ ਸਿਸਟਮ ਉਸਾਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੋਕ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਗ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਤਾ ਦਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੱਕ ਮੰਗਦੀ ਹਰ ਅਵਾਜ਼ ਬੇਰਹਿਮੀ ਭਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਗੁਨਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਨੀ ਅਪਰਾਧ ਤੇ ਰਾਜਧ੍ਰੋਹ ਗਰਦਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਸੀਹਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਸਾਈ ਕਹਿਣ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਦਿਖਾਈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਕਮ ਧਰਮ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਡਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪੰਖ ਲਾ ਕੇ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਪਖੰਡ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੂੜ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਸੱਚ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ : ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਾਸਾਈ ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ॥
ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 145) ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਉਸ ਅੰਦਰ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਹੋਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜ ਸਕਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਗੁੱਡੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਪੱਤ ਗੁਆ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਰੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਰੱਤੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜ-ਰੰਗ ਤੇ ਮਾਲ-ਰੰਗ ਦੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ। ਵਿਲਾਸੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ‘ਪਤਿ’ ਗਵਾ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ : ਸੋ ਜੀਵਿਆ ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ॥ ਨਾਨਕ ਅਵਰੁ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ॥
ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥
ਰਾਜਿ ਰੰਗੁ ਮਾਲਿ ਰੰਗੁ॥ ਰੰਗਿ ਰਤਾ ਨਚੈ ਨੰਗੁ॥
ਨਾਨਕ ਠਗਿਆ ਮੁਠਾ ਜਾਇ॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਪਤਿ ਗਇਆ ਗਵਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 142) ਮਾਝ ਰਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਆਈਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਤੰਗ-ਦਿਲੀ ਗੁਰੂ ਲਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਬਿਗਾਨਾ— ਨਹੀਂ ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਦੀ ਮਹਿਕਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ, ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਚਿਹਰਾ ਉਭਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। | 
