ਇਕ ਅਗੰਮੀ ਅਤੇ ਅਨੂਠਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ। ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜ ਵਿਚ ਪਰ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਨੀਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਅਸਵਾਰ, ਬਾਜਾਂ ਵਾਲੇ ਅਰਸ਼ੀ ਨੂਰ, ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ। ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸਾਜਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1410)

ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੋਹਿਥ, ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਕਿ:

ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ॥
ਹੋਹੁ ਸਭਨਾ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1102)

1 ਵੈਸਾਖ 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਕੋਈ ਆਮ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਅਲੌਕਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਗੰਮੀ ਖੇਡ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਣੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਸੀ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਸਨ:-

ਪਹਿਲਾ ਆਧਾਰ ਤਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਲਈ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਸਿਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।

ਦੂਜਾ, ਇਸ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪੰਚ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਜਣਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ:

ਪੰਚ ਪਰਵਾਣ ਪੰਚ ਪਰਧਾਨੁ॥ ਪੰਚੇ ਪਾਵਹਿ ਦਰਗਹਿ ਮਾਨੁ॥
ਪੰਚੇ ਸੋਹਹਿ ਦਰਿ ਰਾਜਾਨੁ॥ ਪੰਚਾ ਕਾ ਗੁਰੁ ਏਕੁ ਧਿਆਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 3)

ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਘੜ ਕੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲਾਏ ਇਸ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੰਚ ਹੀ ਪਰਧਾਨ ਹੋਣਗੇ, ਪੰਚ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਪੰਚਾਂ ਦਾ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਮਾਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਜ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੰਚ ਹੀ ਸੋਭਦੇ ਹਨ।

ਤੀਜਾ ਸੀ, ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਟੇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚਤਾ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਜਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਬਾਟਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ:

ਪਵਨ ਅਰੰਭੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮਤਿ ਵੇਲਾ॥
ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 943)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮਤਾਂਮਤਾਂਤਰਾਂ/ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕੋਈ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ, ਨਾ ਹੀ ਪਰੀਆਂ ਮਿਲਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਲੋਭਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹਿਸ਼ਤ ਦੀਆਂ ਹੂਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਜਾਤ, ਬਰਾਦਰੀ, ਵਰਨ, ਆਸ਼ਰਮ, ਅਮੀਰ, ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਵੱਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਕੋਈ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜਾਤੀ, ਵਰਨ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੇਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੈ ਇਸ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਅਕੀਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਪਿਆਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤੀ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਸੀ। ਬਸ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ਪ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਲਈ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਅਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਸਥਾਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ “ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਭੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ' ਦਾ ਪੈਗਾਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ:

ਇਨ ਗਰੀਬ ਸਿਖਨ ਕਉ ਦੇਹੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ,
ਯਾਦ ਰੱਖੇਂ ਹਮਰੀ ਗੁਰਿਆਈ॥

ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਸਮ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ:

ਇਨਹੀ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੇ ਸਜੇ ਹਮ ਹੈਂ
ਨਹੀਂ ਮੋ ਸੋ ਗਰੀਬ ਕਰੋਰ ਪਰੇ॥

ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਚੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਦੇ ਇਵਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਕਸ਼ਣਾ ਮੰਗਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਆਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਦਲੇ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਵਰਗੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਜਦੋਂ 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਇਸ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੱਦਾ-ਪੱਤਰ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਗਪਗ 80,000 ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਸਿਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਹੈ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਭੇਟ ਕਰ ਸਕੇ? ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਸੰਨਾਟਾ ਪਸਰ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਬੜੀ ਵਚਿੱਤਰ ਮੰਗ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੜਕਵੀਂ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਈ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਉਠਿਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਿਰ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਦਯਾ ਰਾਮ ਜੀ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਅੱਗੇ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਾਗਲੇ ਇਕ ਤੰਬੂ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਲਹੂ ਦੀ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੇ ਫਿਰ ਹਸਤਨਾਪੁਰ, ਦਿੱਲੀ ਨਿਵਾਸ ਭਾਈ ਧਰਮ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਵਾਸੀ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਵਾਸੀ ਦਵਾਰਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵਾਸੀ ਬਿਦਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖੁਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪਿਰਤ ਪਾਈ ਅਤੇ ‘ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ’ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਤਕ ਗੁਰੂ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ ਦੇ ਛੋਟ-ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ:

ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖਾਸ॥ ਖਾਲਸੇ ਮਹਿ ਹੌ ਕਰੌ ਨਿਵਾਸ॥

ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚਲੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਕ-ਮਿਕ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਰਤ ਵੀ ਹੈ ਕਿ:

ਜਬ ਲਗ ਖਾਲਸਾ ਰਹੈ ਨਿਆਰਾ॥
ਤਬ ਲਗ ਤੇਜ ਦਿਊਂ ਮੈਂ ਸਾਰਾ॥
ਜਬ ਇਹ ਗਹੈ ਬਿਪਰਨ ਕੀ ਰੀਤ॥
ਮੈਂ ਨ ਕਰੋਂ ਇਨ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਤ॥

ਜਦੋਂ ਤਕ ਖਾਲਸਾ ਆਪਣਾ ਨਿਆਰਾਪਣ ਕਾਇਮ ਰਖੇਗਾ ਤਦੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਕਤੀ/ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ।ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੋਵਾਂਗਾ:

ਰਹਿਣੀ ਰਹੇ ਸੋਈ ਸਿੱਖ ਮੇਰਾ॥ ਓਹ ਸਾਹਿਬ ਮੈਂ ਉਸਕਾ ਚੇਰਾ॥
ਰਹਿਤ ਬਿਨਾ ਨਾ ਸਿੱਖ ਕਹਾਵੈ॥ ਰਹਿਤ ਬਿਨਾ ਦਰ ਚੋਟਾਂ ਖਾਵੈ॥

ਜੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਰਹਿਤ (ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਸਿੱਖ ਦਰ-ਦਰ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸਾਜੇ ਗਏ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਇਕ ਸਖਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਉਸ ਦੀ ਕੁਲ, ਜਾਤ, ਵਰਨ, ਧਰਮ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਤਿ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਗ੍ਰਹਿਣ/ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸਭ ਇੱਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਫਤਹ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਕਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਤਹ ਗਜਾਵੇਗਾ:

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ॥
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ॥

ਅਰਥਾਤ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ ਭੇਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੰਕਾਰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ, ਹਉਮੈਂ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ, ਲਾਲਚ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ, ਈਰਖਾ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ, ਕੇਵਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਪੂਰਾ ਸਮਰਪਣ :

ਕਬੀਰ ਮੇਰਾ ਮੁਝ ਮਹਿ ਕਿਛੁ ਨਹੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਹੈ ਤੋ ਤੇਰਾ॥
ਤੇਰਾ ਤੁਝ ਕਉ ਸਉਪਤੇ ਕਿਆ ਲਾਗੈ ਮੇਰਾ॥

ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋਣਾ ਸੀ ਇਹ ਇਕ ਅਗੰਮੀ ਖੇਡ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ:

ਖਾਲਸਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫੌਜ॥
ਪ੍ਰਗਟਿਓ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮ ਕੀ ਮੌਜ॥

ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮ ਦੀ ਮੌਜ ਭਾਵ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਸਾਜਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫੌਜ ਐਲਾਨਿਆ। ਇਸ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ, ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਰ (ਧਨ), ਜੋਰੂ (ਇਸਤਰੀ) ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ( ਜਾਇਦਾਦ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲੜਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ਜੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ ਉਠਾਈ। ਮਜ਼ਲੂਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕਿਰਪਾਨ ਉਠਾਈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਫਤਿਹ ਹੁੰਦੀ।

ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਰਿੜਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਦੀ ਮਧਾਣੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਟੇਕ ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦਾ ਨੇਤਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ 14 ਰਤਨ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ (ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਘੜਾ) ਅਤੇ ਇਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਵੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਣ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਪਿਆ ਅੰਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਮੋਹਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨਾ ਆਵੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇਕ ਦਾਨਵ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਸ ਦੇ ਗਲ਼ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦਾ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਰਾਹੂ-ਕੇਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਰ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਬਲਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਧੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸਾਹ! ਜੋ ਬਾਣੀ ਤੁਸੀਂ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਉਹ ਇਕ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠਾਰਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਵੱਡਿਆਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਤੁਸੀ ਕਿੱਥੋਂ ਪੜ੍ਹੀ, ਕਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ
ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 722)

ਸੋ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਸੰਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਿਆ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੇਵਲ ਸੰਤ ਜਾਂ ਸਾਧੂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੋ-ਧਾਰੀ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਖਾਲਸਾ ਸੰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਤਾਸਿਆਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਪਾਈ ਗਈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪੰਚ ਪਰਵਾਣ ਅਤੇ ਪੰਚ ਪਰਧਾਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਧੀਨ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਖਸਮ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਲਈ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ (ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ, ਸਵੱਈਏ, ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ) ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਸੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ‘ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਵੀ ਕਰਨੇ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਨਾ ਸੀ:

ਜਿਨਿ ਮਿਲਿ ਮਾਰੇ ਪੰਚ ਸੂਰਬੀਰ ਐਸੋ ਕਉਨੁ ਬਲੀ ਰੇ॥
ਜਿਨਿ ਪੰਚ ਮਾਰਿ ਬਿਦਾਰਿ ਗੁਦਾਰੇ ਸੋ ਪੂਰਾ ਇਹ ਕਲੀ ਰੇ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 404)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਕਲਯੁੱਗ ਵਿਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਵਰਗੇ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲੀਰੋ ਲੀਰ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਪੰਚਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸੇ ਫੁਰਮਾਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਖਾਲਸਾ ਕਦੀ ਵੀ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ 'ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਪਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਚਨ ਹਨ:

ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਹੰਕਾਰ ਲੋਭ ਹਠ ਮੋਹ ਨ ਮਨ ਸਿਉ ਲਯਾਵੈ॥
ਤਬ ਹੀ ਆਤਮ ਤਤ ਕੋ ਦਰਸੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਹ ਪਾਵੈ॥

1756 ਬ੍ਰਿਕਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਖਾਲਸਈ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਜਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਯੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਕ ਖਾਲਸ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੰਨਾ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿਚ ਸਵਾ ਲੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਜੂਝਣ/ ਜੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਮਹਾਂਬਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿ ਕੇ ਭਵ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ।

ਧੰਨ ਜੀਓ ਤਿਹ ਕੋ ਜਗ ਮੈ ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿਤ ਮੈ ਜਪੁ ਬਿਚਾਰੈ॥
ਦੇਹ ਅਨਿਤ ਨ ਨਿਤ ਰਹੈ ਜਸੁ ਨਾਵ ਚੜੈ ਭਵ ਸਾਗਰ ਤਾਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)

ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਪੰਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਰਹੱਸ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜ ਹੀ ਸਾਡੀਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਚਮੜੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪੰਜ ਹੀ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਮੂੰਹ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹਨ ਸਾਡੇ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ- ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ-“ਕਰਮੀ ਆਵੈ ਕਪੜਾ ਨਦਰੀ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗਾਂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਦੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਦੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਕਦੀ ਮੌਨ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੀ ਜਪ-ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੀ ਨਗਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਕਦੀ ਜੋਗ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਕਦੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ, ਕਦੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਣਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤਕ ਜੀਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹੀ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵੇਂ ਅੰਗ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੱਤ ਨਿਖੇੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਸੋ ਇਹ ਜੋ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ- ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਦੇ ਹਾਂ ਅਗਰ ਇਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਸਹੀਣ/ਨੀਰਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਰੁਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸੋ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਕ ਨਵੇਕਲੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਰਹਿਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਛਹਿਰਾ ਪਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਜੋਸ਼ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਪਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ। ਲੋਭ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪਨਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਤਾਣੇ ਬਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੌਲਤ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰਸੂਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ (ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬੜੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਕੇਸ, ਕੰਘਾ ਅਤੇ ਕੜਾ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਵੇਂ- ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸਾਫ-ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕੰਘਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਘਾ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਫ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਦਿਨ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਨਾਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਫ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ- ਕੰਘਾ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਕਕਾਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੜਾ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕੜਾ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਵੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੜਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਕਿਰਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਮਜਲੂਮ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਕਲਮ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਇਨਾਂ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ/ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਨਾਲ ਖਾਲਸ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਬਖਸ਼ੀ। ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਤ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਵਿਚ ਖਾਲਸ ਧਰਮ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੀਣੇ ਲਈ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਈ, ਦਯਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਯਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮੁਹਕਮ ( ਦ੍ਰਿੜਤਾ) ਦਾ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦਯਾ, ਧਰਮ, ਮੁਹਕਮ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹਿੰਮਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਦਯਾ, ਧਰਮ, ਮੁਹਕਮ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛਕ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮੀਤ ਬਣ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੁਹਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪੂਰਨ ਖਾਲਸੇ ਬਾਰੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ:

ਆਤਮ ਰਸੁ ਜਿਹ ਜਾਨਹੀ ਸੋ ਹੈ ਖ਼ਾਲਸ ਦੇਵ॥
ਪ੍ਰਭ ਮਹਿ ਮੋ ਮਹਿ ਤਾਸ ਮਹਿ ਰੰਚਕ ਨਾਹਨ ਭੇਦ॥

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ, ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲਸਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਖਾਲਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਤਮ ਰਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਖਾਲਸ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।