ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 1 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1838 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ 38,242 ਸੈਨਿਕ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 29,617 ਪੈਦਲ, 4,090 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਅਤੇ 4,535 ਤੋਪਚੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 3,74,101 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨਕਦ ਹੁੰਦੀ, ਜੋਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 5 ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਸੈਨਾਂ ਦੀਆਂ 35 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸਨ।

ਇਕ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਜਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਡਬਲਿਯੂ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੰਗੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੜਾ ਨਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਖਿਚਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।”

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਘੋੜਚੜ’ ਜਾਂ ਬੇਕਾਇਆ ਫੌਜ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10,795 ਸੀ। ਇਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਪ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਡੇਰਿਆਂ (15 ਤੋਂ 70 ਆਦਮੀ) ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਸਿੱਖ ਮਿਲਟਰੀ ਤੋਂ ਪਠਾਨ, ਤਿੱਬਤੀ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਰੇ ਖ਼ੌਫ਼ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਬਾਰੇ ਐਸਬੋਰਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕੈਰੀਅਰਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਢੋਅ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 30,000 ਦੀ ਫੌਜ ਬੜੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘੱਟ ਪੈਸਾ ਤੇ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਕੇ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਜਦਕਿ ਇਸ (ਬਰਤਾਨੀਆ) ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ 3 ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।”

ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਕਈ ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ 20 ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਸਨ। ਕਰਨਲ ਗਾਰਡਨਰ ਇਹ ਸੰਖਿਆ 42 ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਗਰਮੀਚਲਸਮਿਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਖਿਆ 39 ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵੈਂਤੁਰਾ ਅਤੇ ਐਲਰਡ ਸਨ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ 1822 ਈ: ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਵਿਦੇਸ਼ੀ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਲਾਹੌਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਰਹਿਣ.

ਸਾਨੂੰ ਅੱਟਕ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਭੇਜੋ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਾਬੁਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲੈ ਆਵਾਂਗੇ।”

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਉਸਾਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਅਤੇ ਚਿਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਭਾਂਪ ਗਏ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਮੰਨਿਆ, ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰੜ ਅਟੱਲ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸੀ।

ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੀਤਾ ਰਾਮ, ਜਿਹੜਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਲੜਿਆ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ ਇਹ ਵਾਕਈ ਇਕ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਸੀ . . . ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਾਇਰ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅਸਲੇ ਦੀਆਂ ਵੈਗਨਾਂ ਉੜਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਤੋਪ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਕਰਕੇ 2 ਜਾਂ 3 ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਬਰਸਾਤ ਵਾਂਗੂ ਹੋਈ। ਕਈ ਸਿਪਾਹੀ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਫੌਜ਼ ਫੁਰਰ ਹੋ ਗਈ।”

ਸਭਰਾਓਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ, ਜੋ ਕਿ ਕਨਿੰਘਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਲਤ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਾਰਨ ਹਾਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਟੁੱਟ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਮਾੜੀ ਜਰਨੈਲੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਭਰਾਓਂ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਮਾੜੀ ਜਰਨੈਲੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਸੀ।”

ਜਿੱਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਕਾਢੂ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਸ਼ਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵੀ ਚੇਤੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਉਸ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀਅ ਹੁੰਦੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕਾਬਲ ਜਰਨੈਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ, ਦਿਵਾਨ ਚੰਦ, ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਇਤਿਹਾਸ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ।

ਪਰ ਅਫਸੋਸ! ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਸੀ।