ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦਿੱਬ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਐਸੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਅਨੂਪਮ ਆਤਮਿਕ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਬਣੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਕ ਸ੍ਵੈ-ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਾਲ-ਕਮਾਈਆਂ ’ਚੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਇਕ ਐਸੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਬਲਵਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਵ-ਸਿਰਜਤ ਅਤੇ ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣਤ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਕੇਂਦਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਪ੍ਰੋਹਤਾਂ ਦੀ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਗੁਰਦੀਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ,ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਤਕ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬੋਝਲ ਬੰਧਨਾਂ, ਫਜ਼ੂਲ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਬੇਮਤਲਬ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਤੱਤ-ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਮਲ ਮਾਨਵੀ ਆਤਮਵਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ।

ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸਭਿਆਚਾਰ’ ਦੇ ਸਫ਼ਾ 7-8 ’ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਉਹ ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੋ ਨਵਾਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਤੇ ਨਿਆਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਖਵਾਇਆ।”

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਹੀ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਰੱਬ (ੴ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ) ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਬੰਧੀ ਗਿਆਨ-ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਰੋਈ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਰੱਬ ਸੱਚ ਹੈ, ਆਦਿ ਜੁਗਾਦਿ ਤੋਂ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਰਹੇਗਾ:

ਨਾਨਕ ਸਚ ਧਿਆਇਨ ਸਚੁ॥
ਜੋ ਮਰਿ ਜੰਮੇ ਸੁ ਕਚੁ ਨਿਕਚੁ॥ (ਪੰਨਾ 463)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਆਖਿਆ - ਭਾਵ ਨਿਰ-ਆਕਾਰ। ਭਾਵ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਜਾਂ ਆਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ -

ਏਵਡ ਊਚਾ ਹੋਵੈ ਕੋਇ ਤਿਸੁ ਊਚੈ ਕਉ ਜਾਣੈ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਸੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਸੁੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਕੂੜ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ’ਤੇ ਪਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ 40ਵੀਂ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਸਿਖ ਭਲਕੇ ਉਠ ਕਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸਰੁ ਨ੍ਹਾਵੰਦਾ।
ਗੁਰੁ ਕੈ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਕਰੰਦਾ।
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚਿ ਜਾਇ ਕੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸੁਣੰਦਾ।
ਸੰਕਾ ਮਨਹੁਂ ਮਿਟਾਇ ਕੈ ਗੁਰੁ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵ ਕਰੰਦਾ।
ਕਿਰਤ ਵਿਰਤ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ ਲੈ ਪਰਸਾਦ ਆਣਿ ਵਰਤੰਦਾ।
ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਨੋ ਦੇਇ ਕਰਿ ਪਿਛੋਂ ਬਚਿਆ ਆਪੁ ਖਵੰਦਾ। (ਵਾਰ 40:11)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚਾ ਰੱਬ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣ ਸਤੁ, ਸੰਤੋਖ, ਹਲੀਮੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ:

1. ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ - ਪਹਿਲੀ ਨਮਾਜ਼ ਹੈ।
2. ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ - ਦੂਜੀ ਨਮਾਜ਼ ਹੈ।
3. ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣਾ - ਤੀਜੀ ਨਮਾਜ਼ ਹੈ।
4. ਸਾਫ਼ ਨੀਅਤ - ਚੌਥੀ ਨਮਾਜ਼ ਹੈ।
5. ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ - ਪੰਜਵੀਂ ਨਮਾਜ਼ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਪਣਾ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨੂੰ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ (ਦੇਵ ਜੀ) ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ (ਲੋਕਾਂ) ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮ, ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਕਪਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਨਗਨ ਫਿਰਨਾ, ਗੇਰੂਆ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣਾ, ਜਟਾਂ ਧਾਰਨੀਆਂ ਜਾਂ ਸਿਰ ਮੁੰਡਾਉਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਭ ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਦੰਭ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਣਖ ਜਗਾਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸਿਰਜਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਜਨਹਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਧਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਵੇਦਾਂਤੀਆਂ, ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ, ਬੋਧੀਆਂ, ਜੈਨੀਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਕੋਈ ਧਰਮ ਮਾਨਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨੀ ਦੇਰ ਉਹ ਬੇਆਸਰਾ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਡਾਵਾਂ ਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਕ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਨਵ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾਪੱਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾਇਆ ਇਕ ਐਸਾ ਮਾਨਵ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਗਾਰਿਆ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਆਏ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਇਹ ਜਨੇਉ ਕਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਜੇ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਤਾਂ -

ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ॥
ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਹੇ ਪਾਂਡੇ! ਜੇ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੂਤ ਦਾ ਜਨੇਊ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਐਸਾ ਜਨੇਊ ਪਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਦਇਆ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਸੂਤ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਗੰਢਾਂ ਜਤੁ ਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਐਸੇ ਸੂਤ ਦਾ ਜਨੇਊ ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਾ ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ ਰੱਖੇ।

ਇਹ ਸੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਫੋਕਟ ਰਸਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਟੱਕਰ ਦਾ ਆਗਾਜ਼। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਤੋਂ ਬੇਖੌਫ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਦਾਗ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਨਿਆਸ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਸਗੋਂ ‘ਘਰਿ ਹੀ ਮਾਹਿ ਉਦਾਸਾ’ ਹੈ, ਜੋ ਭਰਪੂਰ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਵ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀ ਬਲਵਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਜ਼ਾਦ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਕ ਸੁਚੱਜਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ‘ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ’ ਹੋਣ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ, ‘ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ’ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਨਵ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਸਿੱਖ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਸੱਚ, ਹੱਕ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਪਤਿ ਦੇ ਵਿਜੈਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਜੈਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਮੰਨਵਾ ਲਿਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਰੂਪ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਮੇਰੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਅਸਤਿਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨ, ਫਕੀਰੀ ਅਤੇ ਵਰਿਆਮਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਰਣਬੀਰਤਾ, ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸਦਾ ਸੱਜਰਾ, ਸਜੀਵ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗੀ ਮੇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਅਨੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਖ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਰਹੱਸਵਾਦ ਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਸਿਦਕ ’ਤੇ ਡਟਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਵ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਸੀਸ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਹੀ ਭਗਤ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮੇ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਦੀਵੇ ਉਤੇ ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੀਵੇ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪਤੰਗੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਨ ਗਵਾ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।”

ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਅਸੂਲ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਸੱਚ ਹੀ ਸਥਾਈ ਹੈ’ ਦੇ ਧੁਰੇ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੱਤਿਤਾ, ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ...

1. ਸਤੁ, ਸੰਤੋਖ, ਵੀਚਾਰ
2. ਦਯਾ, ਧਰਮ, ਦਾਨ
3. ਸਿਦਕ, ਸਬਰ, ਸੰਜਮ
4. ਖਿਮਾ, ਗਰੀਬੀ, ਸੇਵਾ
5. ਪ੍ਰੇਮ, ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ
6. ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ

ਕਰਨਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਕੀ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ (ਭਾਵ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਕਿਹੜਾ ਹੈ?

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਦਭੁਤ, ਵਿਲੱਖਣ, ਅਨੋਖਾ, ਨਿਰਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਨਵ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਖ਼ਾਤਰ ਜਾਨ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਮਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਖੁਦ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸਾਡੀ ਕੀਮਤੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਸ਼ਨ ਜ਼ਮੀਰ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।