ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਈ ਬਦਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ੧੭੧੮ ਈ: ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਬਦਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਔਲਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਜੋ ਇਕ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੋਢੀ ਤੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਸਨ। ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਬਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਭਾਈ ਬਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਪੱਕੇ ਨਿੱਤਨੇਮੀ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੋਲ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੋ-ਤਾਰੇ ਨਾਲ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਰਸ-ਭਿੰਨੇ ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਭੋਲਾ-ਭਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਖਿਡਾਉਂਦੇ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਖਣੀ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸਿਖਾਈ। ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਗਣਿਤ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਆਪ ਸੱਤ ਸਾਲ ਰਹੇ।

1729 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਾ ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਘਰ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਜੇ ਆਪ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਦੇਵੋ ਤਾਂ ਬੜੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਇਕ ਕਿਰਪਾਨ, ਇਕ ਢਾਲ, ਕਮਾਨ ਭੱਤਾ ਤੀਰਾਂ ਦਾ, ਇਕ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚੋਬ ਦਿੱਤੀ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਰਜ ਬਖਸ਼ੀ ਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦੋਂ ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਭੈਣ-ਭਣੇਵੇਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਰਾਤ ਰੁਕ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਰਸ-ਭਿੰਨਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਰਸ-ਭਿੰਨਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨਿਹਾਲ ਹੋਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਦੋਨੋਂ ਵਕਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਰਹੇ।

ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਲੜਕਾ ਤਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੁਥਲੀ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਕੇ ਮਾਤਾ ਆਪ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ ਵਿਖੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਰ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੀਤ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਗਏ। ਆਪ ਹਰ ਵਕਤ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਗਏ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ‘ਨਵਾਬ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਇਕ ਦਿਨ ਤੈਨੂੰ ‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇਵੇਗਾ।

ਇਕ ਦਿਨ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ 60-70 ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੁਝ ਪਠਾਣ ਕਾਬਲ ਵੱਲੋਂ ਆ ਕੇ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਕਰਦੇ, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਾ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਖੋਹ ਲਿਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਆਪ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। 1732 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਇਕ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਸ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਹਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੋੜਾ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਿੱਸਦਾ। ੧੭੪੦ ਈ: ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਥਰਾ, ਬਰਿੰਦਾਬਨ, ਆਗਰਾ, ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੁੰਦਾ ਤੇ ਲੁੱਟਾਂ-ਮਾਰਾਂ ਕਰਦਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਦਲ ਲੈ ਕੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਫੌਜ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਜੋ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਸੀ ਸਾਰਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਤੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਗਿਆ।

ਜਦੋਂ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਮੇਰੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਮਾਸ ਖੋਹਣ ਵਾਲੇ ਕੌਣ ਹਨ? ਤਾਂ ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਜਬ ਢੰਗ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ’ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਲ ਪੰਜ ਮੱਥਾ ਡਾਹ ਖਲੋਂਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਰੱਬ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਗੈਂਡੇ ਵਾਂਗੂ ਆਪੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੰਥ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮੁਲਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।

1746 ਈ: ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਐਮਨਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ। ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਜੋ ਐਮਨਾਬਾਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਫੜ ਕੇ, ਮਰਵਾ ਕੇ ਸੂਬੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸ. ਅੱਘੜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੀ ਛੰਭ ਵਿਚ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਧਿਰਾ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

1748 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਸਲਾਬਤ ਖਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਲਾਬਤ ਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਤੇ ਕਈ ਪਰਗਣੇ ਆਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ। 1752 ਈ: ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ। ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ 11 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ, ਜੋ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਬਿਜੈ ਖਾਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਢਵਾ ਕੇ ਜਲ ਭਰਿਆ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ’ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਨਾਸਰ ਦੀਨ ਨੂੰ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1756 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਮਦਦ ਵਿਚ ਨਾਸਰ ਦੀਨ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਕਰ ਕੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੁਲਕ ਵਾਪਸ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਬੜੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਨਾਸਰ ਦੀਨ ਨੇ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਢਾਹਿਆ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ ਤੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਗੀਰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।

1757 ਈ: ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਤੇ ਛੇਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫਤਿਹ ਪਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਮਰਦ ਤੇ ਬੱਚੇ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਬਿਆਸ ਟੱਪ ਕੇ ਅਚਨਚੇਤ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਘਰੋਂ ਘਰੀਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਨੇਕ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ।

ਬੀਕਾਨੇਰੀਏ ਤੇ ਜੈਸਲਮੇਰੀਏ ਦਾ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਤੁਰ ਪਏ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸੁਲਾਹ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।

1761 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਹਾਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ' ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ’ਤੇ ਇਹ ਇਬਾਰਤ ਲਿਖੀ ਸੀ:

“ਸਿੱਕਾ ਜਦ ਦਰ ਜਹਾਂ ਬਫਜ਼ਲੇ ਅਕਾਲ।
(ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਫਜ਼ਲ ਨਾਲ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ)

“ਮੁਲਕ ਐਹਮਦ ਗਿਰਫਤ ਜਸਾ ਕਲਾਲ"
(ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੁਲਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ)

1762 ਈ: ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜੇ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਏ, ਡੱਲੇਵਾਲੀਏ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀਏ, ਨਕੱਈ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਘਨੱਈਏ ਆਪਣੇਆਪਣੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਕੇ ਬੜੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ:

-ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਏਹ ਹੋਤ ਥੇ ਥੰਨੇਵਾਲ।
ਤਿਨਕੋ ਸਭ ਸਿੰਘਨ ਕਹਯੋ ਇੱਕ ਰਲੋ ਬਹੀਰੇ ਨਾਲ।

-ਜਸੈ ਸਿੰਘ ਤੇ ਆਦ ਸਿਆਣੇ।
ਤਿਨ ਸੁਣ ਐਸੇ ਬਚਨ ਬਖਾਣੇ।
ਮਿਸਲ ਵੰਡ ਅਬ ਕਬਹੂ ਨ ਪਾਵੋ।
ਰਲ ਮਿਲ ਖੜ ਤੁਰ ਪੰਥ ਬਚਾਵੋ।52॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਇਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ 22 ਫੁੱਟ ਲੱਗੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹੇ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਖਾਏ ਬਾਈ ਘਾਇ।
ਤੌ ਭੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲੜਤੋ ਜਾਇ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ- ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਤਕ ਜਾ ਪੁੱਜਾ ਤੇ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਐ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ! ਦੋ ਹੱਥ ਵਿਖਾ ਜਾ ਇਹ ਮੌਕਾ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪਈ ਤੇ ਝੱਟ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਆ ਰਲਿਆ।

1764 ਈ: ਨੂੰ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਰਹੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸੂਬਾ ਜੈਨ ਖਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਜੋ ਅਬਦਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਢਾ ਕੇ, ਸਫਾਈ ਕਰ ਕੇ ਜਲ ਪੁਆਇਆ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਹਿ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੱਟੜਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ’ਤੇ ਵਸਾਇਆ। ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

1768 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵੈਸਾਖੀ 'ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਲੜਕੀ ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ ਖਾਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਲੜਕੀ ਲਿਆ ਕੇ ਵਾਪਸ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਮੇਰਠ ਦੇ ਜ਼ਾਬਤਾ ਖਾਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲਿਆ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਖੁਰਜਾ ਵਿਖੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਚਾਰ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ’ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ।

ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ ਹੁਕਮਰਾਨ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਹਿਰਾਇਆ ਤੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਨਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

1769 ਈ: ਵਿਚ ਕੋਟ ਮਹਿਤਾਬ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਾਉਲੀ ਬਣਵਾਈ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲ਼ੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।

ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਊ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਬੜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਗਊ-ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਕਸੂਰ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਬੁੱਚੜਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਪੰਨੂਆਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਿਬ ਰਾਇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਿਬ ਰਾਇ ਨੂੰ 3 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।

ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਲੜਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆ ਹੀ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਫਤਿਆਬਾਦ ਤੇ ਦੂਜੀ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਕੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ-ਜੀਅ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। 1840 ਬਿਕ੍ਰਮੀ, ਸੰਨ 1783 ਨੂੰ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਪੇਟ ਦਰਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ, ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਮੀਰ ਮੰਨੂ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਨਾਲ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ ਫਤਿਹ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਚੁੰਮੇ। ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਰਤਾ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲਿਤਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿੱਧਰ ਵੀ ਗਿਆ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਬਿਗਲ ਵਜਾਏ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਪਾਸੋਂ ਪੰਥ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਈਸਾਂ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ : ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ)

2. ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

3. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ : ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼