ਵਿਲੱਖਣ ਜਾਂ ਨਿਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਜਿਹਾ ਨਿਆਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੰਥ ਦੁਨੀਆ ’ਤੇ ਨਹੀਂ। ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੂਰਜ ਚਾੜਿਆ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਕ, ਸਿੱਖ, ਸਿੰਘ, ਸਿੱਦਕਵਾਨ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਆਦਿ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰਵੋਤਮਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਹਰ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲੋਂ ਸਰਬਉੱਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਕੌਮ ਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹਰ ਨਸਲ ਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਰਬਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਆਮਖਾਸ ਅੰਦਰ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

-ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)

ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਹਿਮ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਗੀਧਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਸਿੰਘ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ‘ਦਸਤਾਰ’ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ:-

1. ਸੇਵਾ- ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ- ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸਫਲੁ ਹੈ ਜੇ ਕੋ ਕਰੇ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਅਰਸ਼ (ਰੂਹਾਨੀਅਤ) ਤਕ ਦਾ ਸਫਰ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਦਕਾ ਸੇਵਾਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਇਨਸਾਨ, ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਸੇਵਕ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ- ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਅਰਸ਼ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸੇਧ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਹ ਸੇਧ ਹੈ- ਸੇਵਾ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਿਆਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ' ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਅੰਕਿਤ ਕਰਵਾਇਆ !

2. ਕੁਰਬਾਨੀ-

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰਬ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਜਗਾਈ ਜੋਤ ਨੂੰ ਜਗਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਵੀਂ, ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੱਤ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਥਾਹ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਦਕਾ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਗਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ।

3. ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ- ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੰਗਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਲਗਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਕਾਇਨਾਤ ਤਕ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਜਿੱਥੇ ਭੁੱਖੇ ਤਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ— ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਉੱਚਨੀਚ, ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਅਮੀਰ-ਗ਼ਰੀਬ, ਧਾਰਮਿਕ-ਪੱਖ-ਪਾਤ, ਲਿੰਗ-ਭੇਦ ਭਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰੰਕ ਇਕ ਸਮਾਨ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕ ਸਕਦੇ ਹਨ।

4. ਕੀਰਤਨ- ਲੰਗਰ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਤਨ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ ਰਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੀਰਤਨ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੀਰਤਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਰਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਾਇਨ (ਕੀਰਤਨ) ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮ-ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਜਿਹੇ ਪਾਪੀ ਤੇ ਅਧਰਮੀ ਬੰਦੇ ਗੁਰੂ 'ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਬਿਨਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

5. ਦਇਆ- ਦਇਆ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਮਿਸਾਲ ਜੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਇਆ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੰਘ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾ-ਕਮਾਲ ਗੁਰੂ ਦਇਆ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅੱਗੋਂ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਪੱਟੀ ਤੇ ਮਰਹਮ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

6. ਸਿੱਦਕ- ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿੱਦਕ ਦਾ ਡੰਕਾ ਹਰ ਸਦੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਜਾਲਮ ਦੇ ਜ਼ਬਰ ਨੂੰ ਕੌਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਿੱਦਕ ਨਾਲ ਹਰ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਮੁਹਾਜ ’ਤੇ ਫਤਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਓਟ-ਆਸਰਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਦਕ ਨੂੰ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਤੋਂ ਡੋਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਸਿਦਕ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸ਼-ਅਸ਼ ਕਰ ਉਠਦਾ ਹੈ।

7. ਆਚਰਨ- ਸਿੱਖ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ— ਪਰ ਬੇਟੀ ਕੋ ਬੇਟੀ ਜਾਨੇ, ਪਰ ਨਾਰੀ ਕੋ ਮਾਤ ਬਖਾਨੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਗ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਕਰਨੋਂ ਰੋਕਿਆ ਵੀ ਨਾ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

8. ਨਿਡਰਤਾ- ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰੋਅਬ, ਰੂਪ ਤੋਂ ਵਜੂਦ ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਲੂਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰੋਅਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭੈ-ਭੀਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਜਾਬਰ ਆਖ ਕੇ ਜਿਹੜਾ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਪੂਰਨਾ ਖਾਲਸਾ ਕੌਮ ਲਈ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ‘ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਦਰ' ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ- ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥ ਆਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਰਚਾਇਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਡਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਮਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਨਿਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

9. ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ- ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਗੋਲ਼ੀ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਧੜ ਤੋਂ ਲੱਥਿਆ ਸਿਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਹੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹਨ ਉਹੋ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਾਲਮ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਕੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਜੁਲਮ ਸਹਿਣ ਕਰਦੇ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਥੱਕੇ। ਤਪਦੀ ਲੋਹ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੀਸ ਵਿਚ ਰੇਤਾ ਵੀ ਤੱਤੀ ਪਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹੱਲ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਸੂਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਟ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ ‘ਨੰਨ੍ਹੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਸਾਕਿਆਂ’ ਦੇ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੱਪਣੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਕਰੀਬਨ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਟਾ-ਪੋਟਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੀਸ ਤਲੀ ’ਤੇ ਧਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੋ ਸਿਰਫ ਧੜ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਨਹੀ ਡਿੱਗਣ ਦਿੰਦਾ। ਹਥੌੜੀ, ਛੈਣੀ ਤੇ ਰੰਬੀ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਖੋਪੜ ਉਤਾਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਰੂੰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜਿਆ (ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ) ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਸਰੀਰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਚਰਖੜੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ, ਕਿਤੇ ਦੇਗਾਂ 'ਚ ਉਬਲਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭ ਸਹਿਣ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜੰਬੂਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਦੇਖੋ, ਉਸ ਇਨਸਾਨ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਬੱਚੇ (ਅਜੈ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਤੜਫਦਾ ਕਲੇਜਾ ਕੱਢ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਸਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸੇਵਕ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪਾਂਦੇ ਰਹੇ ਜੋ ਕਿ ਕਹਿਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਕਬੀਰ ਜਿਸੁ ਮਰਨੇ ਤੇ ਜਗੁ ਡਰੈ ਮੇਰੇ ਮਨਿ ਆਨੰਦੁ॥
ਮਰਨੇ ਹੀ ਤੇ ਪਾਈਐ ਪੂਰਨੁ ਪਰਮਾਨੰਦੁ॥22॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1365)

10. ਸ਼ਰਧਾ- ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ, ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿਖਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਏ ਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹੁਕਮ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਕਿ ਸੇਵਕ (ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ) ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਰ ਹੁਕਮ ਦਾ ਬੱਧਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਸ਼ਰਧਾ ਕਿ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਇਨਸਾਨ (ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲੜਕੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕੁੜਮਾਚਾਰੀ ਤੇ ਲੋਕ ਲਾਜ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਸਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਲ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ਰਧਾ-ਵੱਸ ਬਜੁਰਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ। ਗੁਰੂ ' ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਸੇਵਕ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਥੜ੍ਹਾ ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਥੜ੍ਹਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈਪੁਣੇ ਨੂੰ ਭੁਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਛ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹਾਂ। ਆਪ ਜੀ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰੋ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਾਂ।

11. ਸੂਰਬੀਰਤਾ-

ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ॥
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ॥2॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1105)

ਸਿੰਘ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਕਾਰਤਮਕਤਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 10 ਲੱਖ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਤੇ ਚਾਲੀ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਪਿਆਸੇ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਆਪਣੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਕੇਵਲ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡਣੋ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੀ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੇ 21 ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰ, ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹੁੰਦੇ ਸੂਰਮਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਬੇਜੋੜ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਖਾਲਸਾ ਕੌਮ ਨੇ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਕੀਤਾ ਤੇ ਲਾੜੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਕੁੱਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨਵਾ ਰਹੇ ਹਨ।

12. ਜਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਕਲਾ- ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਰ ਫੁਰਮਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਤੇਸੀਆਂ ਤੇ ਕਾਂਡੀਆਂ, ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਬਾਲਿਆਂ ਅੱਗੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਤੇ ਡਾਂਗਾਂ, ਰੁੱਸਿਆਂ ਦੇ ਫਾਹਿਆਂ, ਨੇਜਿਆਂ ਤੇ ਰੰਬੀਆਂ, ਜੰਬੂਰਾਂ ਤੇ ਆਰਿਆਂ ਚਰਖੜੀਆਂ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ’ਤੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਰੇਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਤਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਡ-ਮਾਸ ਤੇ ਰੱਤ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਪਾਠ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ- ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥ ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀ ਭੁੱਲੇ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸਰਕਾਰ ਸੀ, ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸੂਬਾ-ਸਰਹਿੰਦ, ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਤੇ ਸ. ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਜਾਲਮ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੁਲਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਸਗੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀ ਸਿੱਖ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ

ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥
ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 142)

13. ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ- ‘ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ' ਇਹ ਸਾਡੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਸਰਬੱਤ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣਾ। ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਖ ਕੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਨੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਲੰਗਰ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪੰਗਤਾਂ, ਸਾਂਝੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ, ਸਾਂਝੇ ਸਰੋਵਰ, ਸਾਂਝੀਆਂ ਬਾਉਲੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਝੇਪਨ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਤੇ ਖੁਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ। ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹਾਜਰਾ ਹਜੂਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਨਿੱਘ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੱਦਾ, ਜੋ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਾਂਝੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਵੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਂਝੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਾਕਮ ਦੀ ਸੀ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਸੀ, ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਚਾਨਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ।

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1349)

14. ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ- ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਚੁਨਿੰਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਿਰਮੌਰ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਤੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਸਥਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਚਕਾਚੌਂਧ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖ਼ੂਬੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

15. ਦਸਵੰਧ ਪ੍ਰਥਾ- ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਕੋਈ ਦਾਨ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਤੇ ਹੱਕ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਰਾਹੀਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਮਰੱਥ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਦਸਵੰਧ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਇਸੇ ਦਸਵੰਧ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ-ਕਾਰਜ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਲੰਗਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬੇਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਇਲਾਜ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

16. ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ- ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਧਰੋਹਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੇ ਜੰਗਾਂਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ- ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਮੰਝ ਜੀ, ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ, ਭਾਈ ਲੱਧਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਸਿਦਕ, ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬੱਧੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਾਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਫਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੂਰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

17. ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ- ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ’ਤੇ ਭੀੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋਇਆਂ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੀਲਾਂ ਦੇ ਪੈਂਡੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿੱਥ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੰਦੇ।

18. ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ- ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਕਦੀ ਜੰਗਾਂ 'ਚੋਂ, ਕਦੇ ਕੰਧਾਂ 'ਚੋਂ, ਕਦੇ ਨੇਜਿਆਂ 'ਚ, ਕਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੱਤ ਭਰੇ ਰੰਗਾਂ 'ਚੋਂ, ਕਦੀ 1900 ਈ. ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਕਿਆਂ 'ਚ ਕਦੀ 1984 ਈ. ਦੇ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ 'ਚ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਦਹਵਾਸੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਮਿਲਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ 'ਚ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੰਥ ਕੀ ਜੀਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਅਮਰ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚਿਓ! ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਉੱਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।