ਹਰ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕੌਮੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਫ਼ਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਕੌਮ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰੁਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਜਾਂ ਵੱਡ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਸ ਦਾ ਪੜਾਅ-ਦਰ-ਪੜਾਅ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਆਦਿ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਪਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਜਨਮ’ ਤੇ ‘ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਜਨਮ ਦੀ ਗਵਾਹੀ, ਸ਼ਾਹਦੀ, ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਇਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਸਰਬਾਰਥੀ ਅਰਥ ਦੇਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਸ੍ਰੋਤ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ, ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ‘ਜਨਮ ਪੱਤ੍ਰੀ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੀ’ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਭੂ ਨਾਥ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਲਮ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 1701 ਈ. ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 51 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਬੁਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ ਛਾਪਿਆ।

ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਜਨਮ ਪਤ੍ਰੀ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੀ’ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਵਿਸਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।1

‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਅੰਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਲ 30 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਅੰਕ ਨਾਲ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਨਖੇੜ ਕੇ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 51 ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ‘ਪਹਿਲਾ ਬਾਬੇ ਪਾਯਾ ਬਖਸੁ ਦਰਿ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਗੁਰ ਉਸਤਤ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ (ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ) ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਵੀ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਜੀਵਨ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:-

ਗੁਰ ਪਰਮੇਸਰ / ਗੁਰੂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ / ਇਸ਼ਟ ਸਰੂਪ :-

ਜਗਤ-ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਆਦਿ-ਜੁਗਾਦੀ ਗੁਰੂ ਹਨ, ‘ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ ਹਰਿ ਆਪਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਕਹਾਯਉ॥’2 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਅਮਰ-ਅਜੂਨੀ, ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਹੈ- ‘ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਉ ਹੈ ਪਰਮੇਸਰੁ ਸੋਈ’3 ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਗਏ- ‘…ਤਾ ਬਾਬੇ ਅਖਾ ਮੀਟੀਆ॥ ਤਾ ਬਾਬਾ ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੇ ਮਹਲ ਜਾਇ ਖੜਾ ਕੀਤਾ॥ ਤਾ ਬਾਬੇ ਦਰਸਨ ਪਾਇਆ॥’4 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਬਖਸ਼ ਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ-

‘ਪਹਿਲਾ ਬਾਬੇ ਪਾਯਾ ਬਖਸੁ ਦਰਿ ਪਿਛੋਦੇ ਫਿਰਿ ਘਾਲਿ ਕਮਾਈ॥’5 ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ- ‘ਜੋ ਮੇਰਾ ਨਾਉ ਸੋ ਤੇਰਾ ਨਾਉ॥ ਮੇਰਾ ਨਾਉ ਸਤਿਗੁਰ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਕੀਤਾ॥ ਜਾਹਿ ਨਾਨਕ ਮੈ ਤੇਰਾ ਇਕੂ ਪੰਥੁ ਕੀਤਾ॥ ਕਲਿਜੁਗ ਬਿਖੈ ਮੇਰਾ ਨਾਉ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਗੁਰੂ ਪਾਤਿਸਾਹੁ॥’6 ਲੇਖਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਤੇਤੀ ਕ੍ਰੋੜ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਚਉਰਾਸੀ ਸਿੱਧਾਂ, ਬਵੰਜਾ ਬੀਰ, ਚਉਸਠ ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਛੇ ਜਤੀਆਂ ਆਦਿ ਨੇ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕੀਤੀ।- ‘ਅਨਹਦ ਸਬਦੁ ਪਰਮੇਸੁਰ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਬਾਜਾ॥ ਤੇਤੀਸ ਕਰੋੜੀ ਦੇਵਤਿਆ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ॥ ਚਉਰਾਸੀਹ ਸਿਧੋ ਨਮਸਕਾਰੁ ਕੀਆ॥ ਨਵਾ ਨਾਥਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ॥ ਬਵਜਹ ਬੀਰ ਚਉਸਠਿ ਜੋਗਨੀ ਛਿਆ ਜਤੀਆ ਆਇ ਕਰ ਨਮਸਕਾਰੁ ਕੀਆ॥ ਜੋ ਵਡਾ ਭਗਤੁ ਨਿਸਤਾਰਣ ਕਉ ਆਇਆ ਹੈ॥’7 ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਂਧੇ, ਮੁਲਾਂ, ਪੰਡਿਤਾਂ ਤੇ ਵੈਦਾਂ ਨਾਲ ਬੌਧਿਕ ਅਨੁਭਵੀ ਸੰਬਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬ-ਕਲਾ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੀ ਉੁੱਚਤਾ :- ਸਾਖੀਕਾਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਏ- ‘ਜੋ ਤੇਰੇ ਸਾਥਿ ਆਵਹਿਗੇ ਸੋ ਸਭ ਮੁਕਤਿ ਕਰੀਗਾ॥ ਉਨਹਾ ਕਉ ਭਗਤ ਦ੍ਰਿੜਾਵਣੀ॥ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਵਣਾ॥ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਚਿ ਬੈਰਾਗੀ ਕਰਣੇ॥ ਉਦਾਸੀ ਕਰਣੇ ਨਾਹੀ॥ ਮੇਰੇ ਮਾਰਗ ਕੀ ਏਹਾ ਹੀ ਨੀਸਾਨੀ ਹੈ॥ ਪਰਮੇਸਰ ਜਪਾਵਣਾ॥ ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਸਿਮਰਨੁ ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦਇਆ ਧਰਮ ਮਹਿ ਰਹਣਾ॥ ਸੰਜਮ ਰਖਣੇ॥ ਘਾਲਿ ਕਮਾਇ ਖਾਣਾ॥…’8 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸੱਚਾ ਕਿਰਤੀ :- ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰੀਆਂ, ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ (ਕਿਰਤ) ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਰਨੀ ਕਰਤੱਵ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਿੱਖ ਬਣੇ। ਜਿਵੇਂ:- ਭਾਈ ਭਗੀਰਥ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ (ਬਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਉਪਾਰੀ ਸੀ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਸਿੱਖ ਦੀ ਕਰਨੀ (ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਜੀਵਨ) ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੰਗਲਾਦੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਪਰਜਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣੀ। ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਜੋ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ।

ਨਵੇਂ ਪੰਥ ਦੇ ਰਚੈਤਾ :- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪੰਥ/ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ- ‘ਮਾਰਿਆ ਸਿਕਾ ਜਗਤਿ ਵਿਚਿ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥੁ ਚਲਾਇਆ’9 ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ- ‘ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੀ ਆਗਿਆ ਆਈ ਨਾਨਕ ਤੁਧ ਨੋ ਮੇਰਾ ਕਰਮੁ ਖੁਸੀ ਹੈ ਤੁਧੁ ਜਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਸੇ ਮੈ ਸਭਾ ਥਾਇ ਪਾਏ॥ ਮੈ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਥਾਇ ਪਾਈ॥…ਜਾਹਿ ਨਾਨਕ ਮੈ ਤੇਰਾ ਇਕੂ ਪੰਥੁ ਕੀਤਾ॥’10 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪਾ ਕੇ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਰਚਿਆ।

ਪਉੁਣ ਆਹਾਰੀ / ਸੰਤੋਖੀ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮੰਤਵ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕੇਵਲ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰਥ ਭੋਗ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਟ (ਰੋਗ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ- ‘ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ॥’11 ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਛੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਛਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੀ ਰੁੱਖੀ-ਸੁੱਖੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ।

ਢਾਡੀ/ਸੰਗੀਤਕਾਰ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਡੀ/ਸ਼ਾਇਰ ਕਿਹਾ ਹੈ- ਹਉ ਢਾਢੀ ਵੇਕਾਰੁ ਕਾਰੈ ਲਾਇਆ॥ ਅਤੇਹਉ ਢਾਢੀ ਕਾ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਹੋਰਿ ਉਤਮ ਜਾਤਿ ਸਦਾਇਦੇ॥12 ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢਾਢੀ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਬਾਣੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਟੇਕ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।