ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਧਰਮ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ (ਪਹਿਰਾਵੇ) ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ ਅਤੇ ਅਕੀਦਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ-ਕੁ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕੁਝ-ਕੁ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਅਕੀਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ‘ਸਿੱਖ ਧਰਮ” ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਬਚ, ਕਰਮ ਇਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਿਰਧ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।

ਸੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਕੋਲੋਤਰੀ, ਨਿਰਾਲੀ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਘਟਨਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈ. ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਦੇ ਪੜਾਅ-ਦਰ-ਪੜਾਅ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚੋਂ 239 ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮੰਤਵ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵ, ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਅਨੋਖੀ ਘਟਨਾ ਬਿਆਨਦਿਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਜੱਥੇਬੰਦਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਮੀ-ਪਛਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਮੁੱਢ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਇਕ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ, ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਉਸਤਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ (ਵਾਲਾਂ) ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਕੀ ਕਰਦਾ ਏਂ? ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿੱਲੇ ਘੜਦਾਂ ਹਾਂ ! ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਿੱਲੇ ਹੀ ਘੜਦਾ ਰਹੇਂਗਾ? ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਮਹਾਰਾਜ! ਹੋਰ ਕੀ ਘੜਾਂ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੋਲੇ ਭਾਈ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਘੜਿਆ ਕਰ! ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਚਲਾਇਆ। ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਸੀ।

ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਕਥਿਤ ਅਨੁਯਾਈਆਂ (ਮਸੰਦਾਂ) ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਮੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਸਰੂਪ ਦਾ ਫਿਰ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਭਾਵ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪੈਣ ’ਤੇ ਅਖੌਤੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ (ਮਸੰਦਾਂ) ਵਿਚ ਵੀ ਕਮੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਕਵਿ ਸੈਨਾਪਤਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਜਗਤ ਉਧਾਰਨ ਕਾਰਨੇ ਸਤਿਗੁਰ ਕਿਯੋ ਬਿਚਾਰ।
ਕਰ ਮਸੰਦ ਤਬ ਦੂਰ ਸਬ ਨਿਰਮਲ ਕਰ ਸੰਸਾਰ॥15॥131॥2

ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ (ਛਿੱਬਰ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਹੋ ਗਈ :

ਅਨਿਕ ਭਾਂਤ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਹੋਈ।
ਧੀਰ ਮਲੀਏ ਰਾਮ ਰਾਈਏ ਮੀਣੇ ਮੰਨੇ ਕੋਈ ...
ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਿਨਿ ਮਸੰਦ ਨ ਜਾਣਿਨ ਮਾਸਾ॥300॥3

ਸੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਨਿਰਾਲੇ ਪੰਥ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਿਆਂ ਰਹਿਤ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਛੋਟ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਢਿੱਲ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਹਿਤ ਪਿਆਰੀ ਮੁਝ ਕੋ ਸਿੱਖ ਪਿਆਰਾ ਨਾਹਿ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੱਸੀ ਰਹਿਤ ਉਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆਂ-ਸੁਣਿਆਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਕੀ ਮਹੱਤਵ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰਜਾ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ (ਰਾਖੀ) ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਕਮ ਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਭੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਰਜਾ 'ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਰ, ਜੋਰੂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਹਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਜਾਬਰ ਜ਼ਬਰ ਜੰਗ ਖਾਂ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਵਾਰਕਾ ਦਾਸ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪਾਸ ਆ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਜਬਰ ਜੰਗ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਇਆ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੀ ਨਿਆਰੇ ਪੰਥ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ। ਕਵਿ ਸੈਨਾਪਤਿ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਅਸੁਰ ਸੰਘਾਰਬੇ ਕੋ ਦੁਰਜਨ ਕੇ ਮਾਰਬੇ ਕੋ।
ਸੰਕਟ ਨਿਵਾਰਬੇ ਕੋ ਖਾਲਸਾ ਬਨਾਯੋ ਹੈ।

ਭਾਵ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰ ਅਬਦਾਲੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰਨ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖੀ। ਜਬਰਨ ਫੜੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਜ਼ਾਲਮ ਫੌਜ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ-ਘਰੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫ਼ੌਜ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਅਸੀਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਪਈ ਖਾਲਸਾ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਲੋੜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਖਾਲਸਾ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਾਈ ਧੀ-ਭੈਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ:

-ਪਰ ਤ੍ਰਿਅ ਰੂਪੁ ਨ ਪੇਖੈ ਨੇਤ੍ਰ॥ (ਪੰਨਾ 274)
-ਦੇਖਿ ਪਰਾਈਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਧੀਆਂ ਜਾਣੈ॥
–ਏਕਾ ਨਾਰੀ ਜਤੀ ਹੋਇ॥ ਪਰ ਨਾਰੀ ਧੀ ਭੈਣ ਵਖਾਨੈ॥ (ਵਾਰ 29:11)
-ਪਰ ਬੇਟੀ ਕੋ ਬੇਟੀ ਜਾਨੈ॥ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੋ ਮਾਤ ਵਖਾਨੈ॥ (ਵਾਰ 68)
–ਆਪਨਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੋ ਰਤਿ ਹੋਈ॥ ਰਹਿਤਵਾਨ ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੰਘ ਸੋਈ॥

ਦੁਨੀਆ ’ਤੇ ਤਮਾਮ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਲਈ ਰਹਿਤਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਸਦਾਚਾਰਕ ਨਿਯਮ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਤਿਲਕ, ਜਨੇਉ ਆਦਿ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਇਸਾਈਆਂ ਲਈ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਏਕਤਾ, ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਕੀ ' ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪੱਕਿਆਂ ਗੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰਹਿਤਾਂ ਦੇ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਖਾਲਸਾ ਨਿਆਰਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇਕ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਹੁਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲਾ, ਫ਼ੌਜ ਵਾਲਾ, ਬਸ ਡਰਾਇਵਰ, ਡਾਕੀਆ ਆਦਿ ਸਭ ਆਪਣੀ ਵਰਦੀ ਕਰਕੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪੁਲੀਸ ਵਿਚ ਐਸ.ਐਚ.ਓ. ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਬਿਨਾਂ ਵਰਦੀ ਬਿਨਾਂ ਸਟਾਰ ਸਿਵਲ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕਹੇ ਕਿ ਮੈਂ ਐਸ.ਐਚ.ਓ. ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪਛਾਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਵਰਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਪਹਿਰਾਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਲੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਗੇ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨਾ। ਭਾਵ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਕਿਹਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ! ਜੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਕਸ (ਚਿਹਰਾ) ਵੇਖਣਾ ਤੇ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ॥” ਬਲਾਉਣੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਹੋਣਗੇ।

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਰਾਹੀਂ ‘ਪੂਜਾ ਅਕਾਲ ਕੀ’, ‘ਪਰਚਾ ਸ਼ਬਦ ਕਾ’ ਤੇ ‘ਦੀਦਾਰ ਖਾਲਸੇ ਕਾ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ‘ਦੀਦਾਰ ਖਾਲਸੇ ਕਾ’ ਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਦੀਦਾਰ ਖਾਲਸੇ ਕਾ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਖਾਲਸਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣੇ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਦੀਦਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਮਝੀਏ।

ਦੇਖਣ ਦਾ ‘ਦੀਦਾਰ’ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਤੱਕਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ। ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਚਿੱਤਰ ਉਸ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਹਨ: ਸ੍ਰਵਨ ਦਰਸ਼ਨ, ਚਿਤ੍ਰ ਦਰਸ਼ਨ, ਸ੍ਵਪਨ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਯਕ dr Sn[ 6 ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ‘ਖਾਲਸਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਂਗੇ।

‘ਖਾਲਸਾ’ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਸ਼ੁੱਧ, ਬਿਨਾ ਮਿਲਾਵਟ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਮੁਲਕ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਉਪਰ ਕਿਸੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਅਥਵਾ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਕਾਲੀ ਧਰਮ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ' ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਖ਼ਾਲਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਿਲਾਵਟ, ਇਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤੀਏ ਸਿੱਖਾਂ (ਸਿੰਘਾਂ) ਦਾ ਨਾਉਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰਹਿਣੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜ ਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਖਾਲਸਾ ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫ਼ੌਜ। ਪ੍ਰਗਟਿਓ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮ ਕੀ ਮੌਜ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ: ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖਾਸ। ਖਾਲਸੇ ਮੈ ਹਉ ਕਰਉ ਨਿਵਾਸ। ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਇਕ ਖਾਸ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਜਾਂ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਥਵਾ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਹੈ।੯ ‘ਰਹਿਤਨਾਮੇ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਸੋ ਜਿਨ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਖ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਭਾਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਰਹਿਤ ਪਿਆਰੀ ਮੁਝ ਕੋ ਸਿੱਖ ਪਿਆਰਾ ਨਾਹਿ ਅਤੇ ਜਾਗਤ ਜੋਤ ਜਪੈ ਨਿਸ ਬਾਸੁਰ ਤਬ ਖਾਲਸ ਤਾਹਿ ਨ ਖਾਲਸ ਜਾਨੈ। ਸੋ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਮਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੱਸੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੇ ਨਿਹੱਥੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ’ਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਨੀਤ ਬਿਖੈ ਭਾਖਤ ਬਚ ਬਡੇ ਅਰ ਭਾਗੇ ਕੋ ਮਗਰ ਨ ਚਢੇ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੀਨ ਹੋਇ ਗਹੈ ਸੁ ਸਰਨਾ। ਤਾ ਕੋ ਬਧ ਨਹੀ ਕਰਨਾ। ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਹੁਕਮ ਸਨ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀਆਂ :

ਕਹਿ ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਗਰਤ ਖਨਾਵਾ। ਅਬਦੁਲ ਖਾਨ ਉਠਾਇ ਪਵਾਵਾ।...

ਪੁੰਨ ਪੰਚਹੁ ਸਰਦਾਰ ਅਨਾਏ। ਪਾਇ ਗਰਤ ਮਹਿ ਸਭਿ ਦਫਨਾਏ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਜੋ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਲੁੱਟ ਦੀ ਗਰਜ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕਟਵਾ ਕੇ ਮੁੜ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਲੇ ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਸੀ ਛਕਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਖਾਲਸਈ ਲਿਬਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ-ਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਛਿਪ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਸਚੇ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ (ਖਾਲਸੇ ਦਾ) ਕੋਈ ਮਤ-ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਬੜੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਗਰਜ਼ ਉਦਾਸੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਜਗਦੇ ਰੱਖਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਇਕ ਪੱਖ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਤੇ ਦੂਜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ) ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਆਰੇ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲਨਾਲ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਖਾਸ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਵੀ ਕਦੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮੀਰ ਮੋਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਝੱਲਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੇ ਵੀ ਅਧੀਨਗੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਟੰਗ ਕੇ ਮੌਤ ਦਾ ਖੌਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਕਦੇ ਨਾ ਡਰਦੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ: ਮਨੂੰ ਅਸਾਡੀ ਦਾਤਰੀ ਅਸੀਂ ਮਨੂੰ ਦੇ ਸੋਏ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਨੂੰ ਵੱਡਦਾ ਅਸੀਂ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਹੋਏ।” ਇਹ ਹੈ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਲੜ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ’ਤੇ ਹੰਢਾਅ ਕੇ ਖਾਲਸਈ ਸਰੂਪ ਦੇ ਨਿਆਰੇਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਖਾਲਸਾ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੌਤ ਵੀ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸਾ ਸਦਾ ਅਮਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ।

ਖਾਲਸਾ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਖਾਲਸਈ ਸਰੂਪ ਦੇ ਨਿਆਰੇਪਣ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਗੁਰਮਤਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਰੂਹ ਦੇ ਖੇੜੇ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਵੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਈ, ਬਲਕਿ ਭੁੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਸੋ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਤਰ ਲਈ ਜੀਵਨ ਸੁਆਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।