ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਾਤਬਾਂ (ਲਿਖਾਰੀਆਂ) ਤੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਬਤੌਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦਮਦਮੇ (ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬੀੜ ਦੇ ਚਾਰ ਉਤਾਰੇ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਬੀੜਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਤਖਤਾਂ (ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਕਾਤਬ (ਲਿਖਾਰੀ) ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪੰਧ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਦੀ ਕੋਈ ਲਿਖਤ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੋਲਿਤਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁਝ-ਕੁ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਜਿੰਦੇ (ਰਬਾਬੀ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ' ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ (ਲਿਖਦੇ) ਕਰਦੇ ਹੋਣ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖ ਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ਗੋਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਤਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਲਿਖਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਤਬ ਹੋਣ ਦੇ ਕੁਝ-ਕੁ ਹਵਾਲੇ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ- ਭਾਈ ਸੀਹਾਂ ਤੇ ਸੈਦੋ ਦਾ ਖਾਸ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਆਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਊਠ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਕੀ’ ਉਚਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ ਅਤੇ ਸੀਹੇਂ ਛੀਂਬੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ।1 ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮੀਂਹਾਂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅੱਗੇ ਭਾਈ ਸ਼ੀਂਹਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ) ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੌਦਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਪਉੜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਂ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ-ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ’ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਮੱਤਭੇਦ ਵੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਮਾਚਾਰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਲਈ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਕਾਤਬ (ਲਿਖਾਰੀ) ਵੀ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ- ਸੀਹਾਂ ਉਪਲ, ਗੱਜਣ ਉਪਲ, ਸੈਦੋ ਤੇ ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ ਆਦਿ। ਸ਼ਸ਼ਪਦਮ ਨੇ ਤਾਂ ਸੀਹਾਂ ਉਪਲ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ‘ਸਾਖੀ ਮਹਲੁ ਪਹਿਲੇ ਕੀ’ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਹਾਂ ਉਪਲ ਤੇ ਗੱਜਣ ਉਪਲ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:

ਭਗਤੁ ਜੋ ਭਗਤਾ ਓਹਰੀ ਜਾਪੁਵੰਸੀ ਸੇਵ ਕਮਾਵੈ।
ਸੀਹਾਂ ਉਪਲੁ ਜਾਣੀਐ ਗਜਣੁ ਉਪਲੁ ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਵੈ।
ਮੈਲਸੀਹਾਂ ਵਿਚਿ ਆਖੀਐ ਭਾਗੀਰਥੁ ਕਾਲੀ ਗੁਣ ਗਾਵੈ।
ਜਿਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਭਲਾ ਹੈ ਬੂੜਾ ਬੁਢਾ ਇਕ ਮਨਿ ਧਿਆਵੈ।
ਫਿਰਣਾ ਖਹਿਰਾ ਜੋਧੁ ਸਿਖੁ ਜੀਵਾਈ ਗੁਰੁ ਸੇਵ ਸਮਾਵੈ।
ਗੁਜਰੁ ਜਾਤਿ ਲੁਹਾਰੁ ਹੈ ਗੁਰ ਸਿਖੀ ਗੁਰਸਿਖ ਸੁਣਾਵੈ॥
ਨਾਈ ਧਿੰਙੁ ਵਖਾਣੀਐ ਸਤਿਗੁਰ ਸੇਵਿ ਕੁਟੰਬੁ ਤਰਾਵੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲੁ ਅਲਖੁ ਲਖਾਵੈ॥14॥

‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਚਨਾਕਾਲ ਅਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਲਿਖਤ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ (sanctity) ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕਦੀ ਆਪਾ ਜਣਾਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਿਤੀ ਲਿਖਣ ਤਕ ਸੰਕੋਚ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਕਾਸ-ਲੜੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਸਕਣਾ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁੱਲ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੇ ਚੋਜ ਅਤੇ ਬਚਨ। ਇਹ ਉਹ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ, ਇਕੱਤਰ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖਦੇ ਗਏ।

ਸੀਹਾਂ : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੰਨ ਸਿੱਖ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਪਲ ਗੋਤ ਦਾ ਇੱਕ ਖਤ੍ਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਰਿਹਾ।6 ‘ਸਾਖੀ ਮਹਲ ਪਹਿਲੇ ਕੀ’ ਕ੍ਰਿਤ ਸ.ਸ. ਪਦਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਹਾਂ ਉਪਲ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦਾ ਹੀ ਨਵਾਸੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਉਸ ਫੇਰੀ ਦੀ ਭਾਵਕ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਸੀਹਾਂ ਉਪਲ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਉਪਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰੱਜ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਿਖਾਰੀ ਜੋ ਜਾਤਿ ਦਾ ਛੀਂਬਾ ਸੀ।8

‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਵੇਲੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਦੂਸਰਾ ਸਾਥੀ ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ ਸੀ।9 ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸੀਹੇਂ ਦਾ ਇਕ ਭਰਾ ਗਜਣ ਵੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੀਹਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਥੋ ਮੁਰਾਰੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਢੀ ਧੀਰ ਮੱਲ ਦਾ ਇਕ ਮਸੰਦ ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣੇ ਨੇ ਇਸ ਮਸੰਦ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 10

ਸੈਦੋ : ਘੇਈ (ਘੇਹੀ) ਗੋਤ ਦਾ ਇਕ ਖੱਤ੍ਰੀ ਜੋ ਵਰੁਣ (ਖ੍ਵਾਜੇ) ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪੂਜਕ ਹੋਇਆ। ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਛਿੰਦਰ ਆਦਿ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸਟਿ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਬਾਣੀ ਇਸੇ ਨੇ ਹੀ ਲਿਖੀ ਸੀ।2 ‘ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼' ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ।13

‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਅਨੁਸਾਰ : ‘ਸੈਦੋ ਥੈ ਸੰਪੂਰਣੁ ਥੀ। ਦਏ ਉਦਾਸੀ ਹੋਏ ਬਾਬੈ ਆਪਣੈ ਨਾਲਿ ਰਖੇ ਰਾਜੇ ਸਿਉਨਾਭਿ ਜੋਗੁ ਇਕ ਮੰਜੀ ਮਿਲੀ॥ ਰਾਜੇ ਸਿਉਨਾਭਿ ਜੋਗੁ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਖੁਸੀ ਹੋਈ। ਉਥਹੁੰ ਰਵਦੇ ਰਹੇ॥14

ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ : ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੀ। ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਆਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਊਠ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਗੁਰੂ ` ਜੀ ਨੇ ‘ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਕੀ’ ਉਚਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ ਅਤੇ ਸੀਹੇਂ ਛੀਬੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ।15 ‘ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼' ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਜੋ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵੇਲੇ ਕਈ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।16

ਪੈੜਾ / ਪੈੜਾ ਮੋਖਾ : ਇਹ ਮੋਖਾ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਤਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਕਿੰਨੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨਾਂ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਮਾਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਗੁਣਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।