ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਹੋਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਆਹਰ (ਕੰਮ/ਕਾਜ) ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਹੈ। ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਸੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਕੱਲੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਸਤੇ ਇਕ ਤਰਫੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣਾ ਕੇ ਚਲਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਤੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ‘ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ’ਜਾਂ ‘ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ॥ ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ ॥ ਫਿਰ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਤਾਂ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਤਿ ਨਛੱਤਰ ਦੀ ਬੂੰਦ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤ ਕਰ ਕੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

ਸਮਸਰਿ ਵਰਸੈ ਸ੍ਰੋਤ ਬੂੰਦ ਜਿਉ ਸਭਨੀ ਥਾਈ।...
ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ ਸਤਿਸੰਗਿ ਸੁਭਾਈ ॥ (ਵਾਰ 2:5)

ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਦਾ, ਫਿਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਾਂਗੇ। ਇੱਥੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਵਾਂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਘਰ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰੂ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਪਏਗਾ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ' ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ (ਵਾਤਾਵਰਨ) ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਘਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਫ਼ਲਦਾਰ ਛੋਟੇ ਬੂਟੇ (ਪੌਦੇ) ਨੂੰ ਪੇਂਦ (ਕਲਮ) ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੇਰੀ ਨਸਲ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਲਗਨ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਗਲੇਰਾ ਜੀਵਨ ਮਨ, ਬਚਨ ਤੇ ਕਰਮ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਘਰ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਘਰ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਬਣਾਉਣ ਹਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ‘ਘਰ’ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਘਰ ਕੀ ਹੈ?

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰ ਮਿੱਟੀ, ਇੱਟਾਂ, ਪੱਥਰ, ਲੋਹਾ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਟੀਰੀਅਲ (ਪਦਾਰਥ) ਦੇ ਬਣੇ ਢਾਂਚੇ (Structure) ਨੂੰ ਘਰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਕੁਝ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੋਵੇਗਾ ਹਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਦਾ ਨਾਂਹ। ਇਸ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਘਰ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪ ਬਣਾਇਆ, ਬਣਵਾਇਆ ਜਾਂ ਖਰੀਦਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰੀ ਘਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਪਾ ਕੇ ਰੱਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰੰਗ ਤਮਾਸ਼ੇ ਹਨ- ਅਖੀ ਵੇਖਿ ਨ ਰਜੀਆ ਬਹੁ ਰੰਗ ਤਮਾਸੇ।... ਪੀਰ ਮੁਰੀਦਾਂ ਪਿਰਹੜੀ ਸਚੀ ਰਹਰਾਸੇ॥ ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕਦੀ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੀ ਤੋਟਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁਖੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਕ ਰਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਵਣਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਕ ਰਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :

ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਦੋਨੋ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਨੈ ਅਉਰੁ ਮਾਨੁ ਅਪਮਾਨਾ॥
ਹਰਖ ਸੋਗ ਤੇ ਰਹੈ ਅਤੀਤਾ ਤਿਨਿ ਜਗਿ ਤਤੁ ਪਛਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਘਰ ਦਾ ਪਿਆਰ’ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿ “ਘਰ ਇਕੱਲਾ ਪੱਥਰ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਦੇ ਬਣੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਘਰ ਉਹ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਧਰਾਂ ਪਲਦੀਆਂ ਨੇ, ਘਰ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਥੱਕ ਟੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤਨ ਦਾ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਕੀ ਸਾਡਾ ਘਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਪਰਤਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਘਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁੰਦਰ ਘਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਕਿਧਰ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਘਰ ਬਣਾਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹੇ ਹੀ ਪਿਆਰ ਤਰਫੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਲੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਉਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹਾ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ। ਉਪਰੋਕਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਘਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਘਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਘਰ (ਜੋ ਘਰ ਪਹਿਲਾ ਤੋਂ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਤਕ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ) ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਦੁਨਿਆਵੀ ਘਰ, ਗ੍ਰਿਹ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਸਬਦਾਂ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਘਰ ਦੇ ਚਿਹਨ (Symbol) ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਘਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਘਰ’ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ- ਘਰ, ਘਰਿ, ਘਰੀ, ਘਰੁ, ਘਰੇ, ਘਰੈ, ਗ੍ਰਿਹ, ਆਂਗਨ, ਮਹਿਲ, ਮੰਦਰ ਆਦਿ।

ਘਰ/ਘਰੁ- ਘਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਮਕਾਨ; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਹ, ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ; ਦੇਹ ਸਰੀਰ ਘਰ ਮਹਿ ਸੂਖ ਬਾਹਰਿ ਫੁਨਿ ਸੂਖਾ ॥

ਘਰਿ- ਘਰ ਵਿਚ, ਹਿਰਦੇ/ਮਨ ਵਿਚ, ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ

ਦੁਖੁ ਪਰਹਰਿ ਸੁਖੁ ਘਰਿ ਲੈ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)

-ਜੈ ਘਰਿ ਕੀਰਤਿ ਆਖੀਐ ਕਰਤੇ ਕਾ ਹੋਇ ਬੀਚਾਰੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 157)

ਘਰੇ/ਘਰੈ- ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ, ‘ਕਹਾ ਚਲਹੁ ਮਨ ਰਹਹੁ ਘਰੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 414)

-ਹਮ ਘਰੇ ਸਾਚਾ ਸੋਹਿਲਾ ਸਾਚੈ ਸਬਦਿ ਸੁਹਾਇਆ ਰਾਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 439)

-ਘਰੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਵਥੁ ਹੈ. . .॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 425)

-ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਮਨੁ ਜੀਤਿਆ ਗਤਿ ਮੁਕਤਿ ਘਰੈ ਮਹਿ ਪਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 26)

ਆਂਗਨ- ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ- ਅੰਗਣ, ਵੇਹੜਾ,

ਆਂਗਨ ਮੇਰੈ ਸੋਭਾ ਚੰਦ॥ ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ ਪ੍ਰਿਅ ਸੰਗਿ ਅਨੰਦ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 372)

ਮੰਦਰ/ਮੰਦਰਿ- ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ- ਮਕਾਨ ਵਿਚ,

ਊਚੇ ਮੰਦਰ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ॥ ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਬਾਜੀ ਹਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 659)

-ਊਚੇ ਮੰਦਰ ਸਾਲ ਰਸੋਈ॥ ਏਕ ਘਰੀ ਫੁਨਿ ਰਹਨੁ ਨ ਹੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 794)

-ਜਿਹ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਬਸਹਿ ਸੁਖ ਮੰਦਰਿ॥

ਤਿਸਹਿ ਧਿਆਇ ਸਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 269)

ਮਹਲ ਜਾਂ ਮਹਲੁ, ਮਹਲੀ, ਮਹਲਤਿ ਅਰਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ- ਹਲੂਲ, ਉਤਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਘਰ, ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਸਥਾਨ-

ਮੋਹਨ ਤੇਰੇ ਊਚੇ ਮੰਦਰ ਮਹਲ ਅਪਾਰਾ॥

ਮੋਹਨ ਤੇਰੇ ਸੋਹਨਿ ਦੁਆਰ ਜੀਉ ਸੰਤ ਧਰਮ ਸਾਲਾ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 248)

(-ਊਚ ਮਹਲ ਸੁਆਮੀ ਪ੍ਰਭ ਮੇਰੇ॥ ਤੂ ਅਪਰੰਪਰ ਠਾਕੁਰ ਮੇਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 805)

-ਉਆ ਮਹਲੀ ਪਾਵਹਿ ਤੂ ਬਾਸਾ॥ ਜਨਮ ਮਰਨ ਨਹ ਹੋਇ ਬਿਨਾਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 252)

-ਕਰਿ ਫੁਰਮਾਇਸਿ ਖਾਇਆ ਵੇਖਿ ਮਹਲਤਿ ਮਰਣੁ ਵਿਸਾਰਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 472)

ਘਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਘਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਸਜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਘਰ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਸੁੱਖ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸੁੱਖ ਲੈਣ ਲਈ ਬੰਦਾ ਬਾਹਰ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਖਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਹੇੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਪਰਹੇਜ਼ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਨੀ ਲੱਗਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੈਦ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੈਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਵੈਦ ਜੀ! ਪਹਿਲਾ ਰੋਗ ਪਛਾਣੋ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰੀ ਮਰਜ ਨਹੀਂ :

ਵੈਦਾ ਵੈਦੁ ਸੁਵੈਦੁ ਤੂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਗੁ ਪਛਾਣੁ॥
ਐਸਾ ਦਾਰੂ ਲੋੜਿ ਲਹੁ ਜਿਤੁ ਵੰਞੈ ਰੋਗਾ ਘਾਣਿ॥

ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਖ ਥੋੜੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਮਝੀ ਬੈਠੇ ਹਾਂ ਤੇ ਧੜਾ-ਧੜ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ :

ਸੁਖੁ ਨਾਹੀ ਬਹੁਤੈ ਧਨਿ ਖਾਟੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1279)
ਸੁਖੁ ਨਾਹੀ ਪੇਖੇ ਨਿਰਤਿ ਨਾਟੇ॥
ਸੁਖੁ ਨਾਹੀ ਬਹੁ ਦੇਸ ਕਮਾਏ॥
ਸਰਬ ਸੁਖਾ ਹਰਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1147)

ਸੁੱਖ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਘਰ ਵਿਚ ਵਸਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀਆਂ, ਰੱਖੋ ! ਪਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਰਮ ਕਮਾਓ। ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਚੰਗੀ ਸਵੇਰ ਨਾਲ ਕਰੋ :

ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਜੋ ਸਿਖੁ ਅਖਾਏ ਸੁ ਭਲਕੇ ਉਠਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ॥...
ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਧੂੜਿ ਮੰਗੈ ਤਿਸੁ ਗੁਰਸਿਖ ਕੀ ਜੋ ਆਪਿ ਜਪੈ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 305)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਗੁਰਸਿਖ ਭਲਕੇ ਉਠ ਕਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸਰੁ ਨਾਵੰਦਾ।
ਗੁਰੁ ਕੈ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿ ਕੈ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਕਰੰਦਾ।
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚਿ ਜਾਇ ਕੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸੁਣੰਦਾ॥ (ਵਾਰ 40:11)

ਘਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਏਗੀ। ਉਹ ਘਰ, ਸੁਖੀ ਘਰ (ਧਰਮਸ਼ਾਲ) ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਘਰ ਇਕ ਕੱਲਰ (ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ), ਇਕ ਉਜਾੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਨਾਮ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕੱਲਰ ਜਾਂ ਮੈਦਾਨ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਸੇ ਜਿਥੈ ਨਾਮੁ ਜਪੀਐ ਪ੍ਰਭ ਪਿਆਰੇ॥ ਸੇ ਅਸਥਲ ਸੋਇਨ ਚਉਬਾਰੇ॥...
ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਨਾਨਕੁ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਰਾਖਹੁ ਸਰਮ ਅਸਾੜੀ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 105)

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਘਰ-ਘਰ ਅੰਦਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਧਰਮਸ਼ਾਲ/ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ:- ਧਰਮ + ਸ਼ਾਲਾ (ਅਸਥਾਨ, ਥਾਉਂ)- (ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਅਧਰਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਹੋਵੇ) ਸੰਗਯਾ ਹੈ- ਧਰਮਮੰਦਿਰ; ਜਿੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਕਰਾਇਆ ਲਏ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਨਿਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ :

ਮੈ ਬਧੀ ਸਚੁ ਧਰਮ ਸਾਲ ਹੈ। ਗੁਰਸਿਖਾ ਲਹਦਾ ਭਾਲਿ ਕੈ॥
ਪੈਰ ਧੋਵਾ ਪਖਾ ਫੇਰਦਾ ਤਿਸੁ ਨਿਵਿ ਨਿਵਿ ਲਗਾ ਪਾਇ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 73)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਤੇ ਭੋਜਨ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਵਜਾਨਾ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਸੱਜਣ (ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸੱਜਣ ਠੱਗ’ ਨਾਂ ਪਿਆ) ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸੱਜਣ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਯਾਤਰੂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੱਜਣ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਈ ਥਾਂ ਸੱਜਣ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

-ਆਵਹੁ ਸਜਣਾ ਹਉ ਦੇਖਾ ਦਰਸਨ ਤੇਰਾ ਰਾਮ॥
ਘਰ ਆਪਨੜੈ ਖੜੀ ਤਕਾ ਮੈ ਮਨਿ ਚਾਉ ਘਨੇਰਾ ਰਾਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,764)

-ਦੇਹੁ ਸਜਣ ਅਸੀਸੜੀਆ ਜਿਉ ਹੋਵੈ ਸਾਹਿਬ ਸਿਉ ਮੇਲੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 12)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ :

ਰਾਤੀ ਰੁਤੀ ਥਿਤੀ ਵਾਰ॥ ਪਵਣ ਪਾਣੀ ਅਗਨੀ ਪਾਤਾਲ॥
ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਧਰਤੀ ਥਾਪਿ ਰਖੀ ਧਰਮ ਸਾਲ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)

ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਕਰੀਏ। ਪਰਵਾਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰੀਏ। ਦੁੱਖ ਵੇਲੇ ਅਰਦਾਸ, ਸੁੱਖ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਈਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਘਰਿ ਸੁਖਿ ਵਸਿਆ ਬਾਹਰਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।