ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਛੋਹ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਹੋਰਨਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਾਂਗ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਫਲ ਵੀ ਲਿਆ। ਕਿਸੇ ਬੂਟੇ ਦਾ ਫਲ ਪਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪ ਯੋਗ ਮਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪਕਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰਬ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪੱਕਿਆ ਤੇ ਰਸਿਆ ਫਲ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਸਰੇ) ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਹਿਜ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੈ:

ਗੁਰੁਬਰ ਅਕਾਲ ਕੇ ਹੁਕਮ ਸਿਉਂ ਉਪਜਿਓ ਬਿਗਿਆਨਾ।
ਤਬ ਸਹਿਜੇ ਰਚਿਓ ਖਾਲਸਾ ਸਾਬਤ ਮਰਦਾਨਾ। (ਵਾਰ 41:16)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ‘ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ’ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਦਾ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕੌਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤਕ ਕੌਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1699 ਈ: (ਵੈਸਾਖੀ) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਲੱਗਭਗ ਸਵਾ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਲੱਗੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੋਸ, ਯੁਗਾਨੂਕੂਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਹੋਈ।

ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ:-

“ਖਾਲਸਾ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ :

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਜਨ ਭਏ ਖਾਲਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਜਿਹ ਜਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 655)

ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ “ਖਾਲਸਾ” ਦੇ ਅਰਥ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੀਤੇ ਹਨ- ਸ਼ੁੱਧ, ਬਿਨਾ ਮਿਲਾਵਟ, ਨਿਰੋਲ; ਸੰਗਯਾ- ਉਹ ਜਮੀਨ ਜਾਂ ਮੁਲਕ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਪੁਰ ਕਿਸੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਅਥਵਾ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਦਾ ਸ੍ਵਤ੍ਵ (ਮਾਲਕਿਯਤ) ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ “ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ” ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

ਜਾਗਤਿ ਜੋਤਿ ਜਪੈ ਨਿਸਿ ਬਾਸੁਰ॥
ਖਾਲਿਸ ਤਾਹਿਂ ਨ ਖਾਲਿਸ ਜਾਨੈ॥

ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ:-

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਤੁਲ ਦਰਜਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਓਤ-ਪੋਤ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ:

ਖਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖਾਸ।
ਖਾਲਸੇ ਮੇਂ ਹਉਂ ਕਰਉਂ ਨਿਵਾਸ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜੀਊ ਕੇ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ) ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ (ਅਖੌਤੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮਰਾਸੀ) ਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਮਲਕ ਭਾਗੋ (ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਚ ਅਮੀਰ) ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਰੀਬ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ। ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਗੱਦੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਤੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਦੇ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪਿਰਤ ਪਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਛਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੇਝਿਜਕ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਛਕਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਨਾਲ ਗਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਇੱਕੋ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣਾਉਣ ਹਿੱਤ ਚਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ (ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ) ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਕੰਮ ਖਾਲਸਾ ਕਰੇਗਾ, ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਵੀ। ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ (ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ) ਹੋ ਕੇ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹਰੇਕ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰੇਗਾ। ਵੈਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਨਾਜ (ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ) ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਕੰਮ ਖਾਲਸਾ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਖੌਤੀ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਕਰੇਗਾ, ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਝਾੜੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਦਿ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ) ਸਮੇਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਕਿਰਤ ਕਰਤਿ ਚਾਰਹੁਂ ਬਰਨ ਬਨਿ ਤੁਰਕਨ ਕੇ ਦੀਨ॥
ਤਿਨ ਕੋ ਪਾਹੁਲ ਦੇਹਿਂ ਹਮ ਛਿਤਪਤਿ ਕਰਹਿਂ ਪ੍ਰਬੀਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ)

ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਸਰ ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਜਾਤੀਓਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਛਤ੍ਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ) ਕੋ ਮਿਲਾ ਕਰ ਏਕ ਜਾਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦੀਆ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਸੇ ਭੀ ਬੜ੍ਹ ਕਰ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਔਰ ਸੋਸ਼ਲ ਹਕੂਕ ਨੀਚ ਔਰ ਊਚ ਕੋ ਤੋੜ ਕਰ ਏਕ ਜੈਸੇ ਕਰ ਦੀਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਪਨੇ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਮੇਂ ਲਿਖਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਰਧਾ ਕੀ ਆਂਖ ਕੇ ਜ਼ਰੀਏ ਖਾਲਸਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਕ ਸਰੀਰ ਮੇਂ ਹੀ ਕੀਏ ਜਾ ਸਕਤੇ ਹੈਂ। ਯਾਨੀ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਜ ਏਕ ਐਸਾ ਸਮਾਜ ਥਾ ਜਿਸ ਮੇਂ ਛੋਟੇ ਸੇ ਛੋਟੇ ਔਰ ਬੜੇ ਸੇ ਬੜੇ ਸਭ ਏਕ ਜੈਸੇ ਥੇ।” ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ, ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਲੇ, ਗੁਰੂ ਚੇਲੇ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਾਪਤ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਣ ਗਏ ਹੋ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਤ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਤੋਂ ਮਿਟ ਗਈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਖਾਲਸੇ ਹੋ, ਖਾਲਸਾ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਤ ਹੈ, ਖਾਲਸਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ। ਇਸ ਬਿਰਾਦਰੀ ਵਿਚ ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਮੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਧਰਮ ਹੈ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨੀ। ਤੁਸੀਂ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਭਾਵ ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣਾ, ਨਿਆਸਰੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਨਾ, ਗਊ ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਆਦਿ । ਜਿਵੇਂ:-

“ਖਾਲਸਾ ਸੋ ਜੋ ਦੀਨ ਕੋ ਪਾਲੇ।
ਖਾਲਸਾ ਸੋ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਕੋ ਗਾਲੇ।”

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਲਾਏ ਤਿੰਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੇਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਨੇਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ।

ਤੁਸੀਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵੇਲੇ ਗੁਰ ਫ਼ਤਹ ਭਾਵ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ” ਗਜਾਉਣੀ (ਬੁਲਾਉਣੀ) ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਸਮੇਂ ਜੈਕਾਰਾ “ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ” ਦਾ ਲਾਉਣਾ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਨਾਹਰੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬੁਜ਼ਦਿਲ (ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਲ) ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਾਂਗ ਨਾਹਰੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਨਾਹਰੇ ਲੋਕ-ਮਨ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਵਾਮ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਹਰਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ” ਅਤੇ “ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ” ਦੇ ਦੋ ਨਾਹਰੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਹਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਸੰਗਠਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਾਹਰੇ ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣ ਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਨ ’ਤੇ ਛਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਨੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਜਾ ਸਕਣ ਕਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੋਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੂਰ ਤਕ ਉਤਰਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਇਹ ਨਾਹਰੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ, ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਉਨਾ ਹੀ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨਾਹਰੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਜਿਸ ਸਤਿ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੈ। ਫ਼ਤਿਹ ਭਾਵ ਜਿੱਤ ਕਿਸਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ। ਇਹ ਨਾਹਰਾ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਹੈ, ਫ਼ਤਿਹ ਉਸ ਦੀ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਨਾਹਰੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੰਦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸੱਚ ਸਮੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨੇਮ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੌਣ ਠਹਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਨਾਹਰਾ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨਾਹਰੇ ਦਾ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਸੱਤ ਹੈ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਨਾਹਰਿਆਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਵਿਜੇਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਹਰਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਉਤਰ ਰਹੀ ਫੌਜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਲਲਕਾਰਾ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਹਰ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਹਰਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਠੋਸ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਨਾਹਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਲੱਛਮੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਬਲੋਹ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਧਰਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣੀ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਾਬਰ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਜੋਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਰਤਾਈ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਈ। ਇਸ ਜੋਤ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਹਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਆਈਆਂ ਤੇ ਕਈ ਝੱਖੜ ਝੁੱਲੇ, ਪਰ ਇਹ ਜੋਤ ਸਿਦਕ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਆਸਰੇ ਸਦਾ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਦਸਮੇਸ਼ ਨੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਮਿੱਧੇ ਹੋਏ ਰੰਕ ਚੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਅੰਮ੍ਰਿਤ” ਛਕਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਨੋਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜਿਹੜਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਹਾਲ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਗ (ਕੁੱਤਾ) ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨੀ ਪਈ:

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਨਾ ਆਖ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੇਰ ਹਨ।
ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਰ ਮਿੱਟਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।