ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਸਾਇੰਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਲਿਆ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਸਾਧਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਾਂ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਦੂਰੀਆਂ ਵੀ ਵਧੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲੋੜਾਂ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੋਹ ਅਤੇ ਗਰਜ਼ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਬੇਚੈਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਸੱਖਣਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ। ਅਨਾਤਮ ਜਗਤ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤਾਂ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮ ਜਗਤ ਵਿਚਲਾ ਖਲਲ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ । ਪਦਾਰਥਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇਸ ਅੰਦਰਲੀ ਅਵਸਥਾ ਕਾਰਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਤੇ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।”1 ਉਹ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਭਰਾਤਰੀਭਾਵ, ਹਮਦਰਦੀ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕਦਰਾਂ- ਕੀਮਤਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਐਸ਼ੋ-ਅਰਾਮ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੱਖਣਾਪਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸੱਖਣਾਪਣ ਅਤੇ ਭਟਕਨਾ ਨਵੀਆਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚਲਾ ਨੈਤਿਕ ਨਿਘਾਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜੁਰਮ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲ ਰਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਮਹਿਫ਼ੂਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ, ਜ਼ਮੀਨੀਂ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਕਤਲੋਗਾਰਤ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਆਮ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਈ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕੋ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ਆਦਿ ਬਣੇ। ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲਣੇ ਹਨ ਉਹ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦੌੜ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖਲੋਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਖੇਡਣ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦਿਮਾਗੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੰਤਰਾਂ (ਕੰਪਿਊਟਰ) ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ ਦਿਮਾਗੀ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਚੰਗੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣੀ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਚਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ- ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਧਰਮ’ ਉੱਚਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਧਰਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਤੱਵ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਅਰਥ’ ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ‘ਕਾਮ’ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਜਾਂ ਸੁਖ ਹੈ। ‘ਮੋਕਸ਼’ ਦਾ ਭਾਵ ਅਹੰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਆਵਾਗਮਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਮੋਕਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਘਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਚਾਰਵਾਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਲੌਕਿਕ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੈਨ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੈਤਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੋਕਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ‘ਅਰਥ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਮ’ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖੇ। ਇਕੱਲੇ ‘ਧਰਮ’ ਅਤੇ ‘ਮੋਕਸ਼’ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣਾ, ‘ਅਰਥ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਮ’ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਜਮ ਰਾਹੀਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਪਏਗਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰਿ ਭੇਟਿਐ ਪੂਰੀ ਹੋਵੈ ਜੁਗਤਿ॥
ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 522)

ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰਫ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਕੇਵਲ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਲੋੜਾਂ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ? ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਹਿਨਣ, ਰਹਿਣ ਲਈ ਘਰ-ਮਕਾਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਸਾ, ਜਾਇਦਾਦ ਆਦਿ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਾ ਕੇ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਇਆ ਕੇਵਲ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ) ਨਾਲ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਸਭੁ ਕੂੜੁ ਹੈ ਕੂੜੋ ਹੋਇ ਗਇਆ॥
ਹਉਮੈ ਝਗੜਾ ਪਾਇਓਨੁ ਝਗੜੈ ਜਗੁ ਮੁਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 790)

ਜਬ ਕਛੁ ਪਾਵੈ ਤਬ ਗਰਬੁ ਕਰਤੁ ਹੈ॥
ਮਾਇਆ ਗਈ ਤਬ ਰੋਵਨੁ ਲਗਤੁ ਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 487)

ਅਜੋਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਾਨਵ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਮਾ, ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਹੁਕਮ/ਰਜ਼ਾ ਦੀ ਦੀਰਘ ਪਛਾਣ, ਜਗਤ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਖੁਮਾਰੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਜਰਖੇਜ਼ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਲਵਾਨ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਵੱਲੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਗੰਮੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਮਨੋ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਅਰਥਹੀਣ ਕਹਿ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਗੰਭੀਰ ਭੁੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਗੰਮੀ ਵਚਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਡਾਕਟਰਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਈਰਖਾਵਾਂ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਿਮਾਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਇਸੇ ਸੰਤਾਪ ਦੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਹਨ।

“ਸਦਾਚਾਰਕ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਨਾਉਂ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੈਂਕੜ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਤਾਈਂ ਜਤਲਾਉਣਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਸਮਾਜ ਦੇ ਟਿਕਾਅ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ-ਉਤਾਂਹ ਕਰਨਾ ਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਉਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਫੋਕਾ ਗਿਆਨ, ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੱਡੇ ਰਾਜਭਾਗ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ, ਹਰਨਾਕਸ਼, ਰਾਵਣ, ਜਰਾਸੰਧ, ਦੁਰਯੋਧਨ, ਅਤੇ ਕੰਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਦੇ ਸਕੀ:

ਬ੍ਰਹਮੈ ਗਰਬੁ ਕੀਆ ਨਹੀ ਜਾਨਿਆ॥
ਬਲਿ ਰਾਜਾ ਮਾਇਆ ਅਹੰਕਾਰੀ॥
ਜਗਨ ਕਰੈ ਬਹੁ ਭਾਰ ਅਫਾਰੀ ॥ (ਪੰਨਾ 224)

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਇਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਹਾਵੀ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹਰ ਜਣੇ-ਖਣੇ ਦੀ ਜੀ-ਹਜ਼ੂਰੀ (ਚਾਪਲੂਸੀ) ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਜੁਟਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਭਟਕਣਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ :

ਬਿਰਥਾ ਕਹਉ ਕਉਨ ਸਿਉ ਮਨ ਕੀ॥
ਲੋਭਿ ਗ੍ਰਸਿਓ ਦਸ ਹੂ ਦਿਸ ਧਾਵਤ ਆਸਾ ਲਾਗਿਓ ਧਨ ਕੀ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਸੁਖ ਕੈ ਹੇਤਿ ਬਹੁਤੁ ਦੁਖੁ ਪਾਵਤ ਸੇਵ ਕਰਤ ਜਨ ਜਨ ਕੀ॥
ਦੁਆਰਹਿ ਦੁਆਰਿ ਸੁਆਨ ਜਿਉ ਡੋਲਤ ਨਹ ਸੁਧ ਰਾਮ ਭਜਨ ਕੀ॥1॥
ਮਾਨਸ ਜਨਮ ਅਕਾਰਥ ਖੋਵਤ ਲਾਜ ਨ ਲੋਕ ਹਸਨ ਕੀ॥
ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਜਸੁ ਕਿਉ ਨਹੀ ਗਾਵਤ ਕੁਮਤਿ ਬਿਨਾਸੈ ਤਨ ਕੀ॥ (ਪੰਨਾ 411)

ਜ਼ਰਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ! ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਿਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਪਾਰੀ ਗਲਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈ ਕੇ ਧਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਥੱਲੇ ਤਕ ਸਭ ਮਾਇਆ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹਨ? ਨਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ-ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲੇ ਧਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਕਾਲੇ ਧਨ ਨੂੰ ਸਫੈਦ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਣ। ਫਿਰ ਇਸ ਧਨ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਜਿਸ ਕਦਰ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਗੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰ-ਦਰਦੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਕ ਆਦਮੀ ਦੂਸਰੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਕੇ ਉਂਝ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫਰੇਬੀ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਲਈ ਵੀ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਅਤੇ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਆਦਿ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਸਾਲਸ ਰਾਏ ਜ਼ੌਹਰੀ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਹੀਰੇ-ਜੁਆਹਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਪਾਰਖੂ ਸੀ, ਪਰ ਅਣਮੁੱਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ, ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਅਣਮੁੱਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੋਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ:

ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਜਗ ਮਹਿ ਖਟਿਆ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 565)

ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 1366)

ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਅੱਜ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੇ ਅਮੁੱਲੇ ਵਿਰਸੇ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਦੀ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਵੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਰੇਖਾਕਾਰੀ ਕਰੇ, ਚੂੰਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ਬੜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੌਰਵਮਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਕਾਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਦੈਵੀ ਦਾਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਹਰ ਬੋਲ (ਸ਼ਬਦ) ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖਮਈ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਥੁੜ-ਚਿਰੇ ਸੁਖ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਸੁਖ ਮਾਣੇਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:

ਸੁਖੁ ਨਾਹੀ ਬਹੁਤੈ ਧਨਿ ਖਾਟੇ॥
ਸੁਖੁ ਨਾਹੀ ਪੇਖੇ ਨਿਰਤਿ ਨਾਟੇ॥
ਸੁਖੁ ਨਾਹੀ ਬਹੁ ਦੇਸ ਕਮਾਏ॥
ਸਰਬ ਸੁਖਾ ਹਰਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਏ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1147)

ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:

ਸਰਬ ਸੁਖਾ ਸੁਖੁ ਸਾਚਾ ਏਹੁ॥
ਗੁਰ ਉਪਦੇਸੁ ਮਨੈ ਮਹਿ ਲੇਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 178)

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਰਨ ਤਕ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਦੁਇ ਦਰਿ ਕਪੜੇ ਪਹਿਰਹਿ ਜਾਇ ਮਨੁਖ॥ (ਪੰਨਾ 149)

ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਸਮੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਮਸ਼ਰੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

ਦੁਖ ਸੁਖ ਦੋਊ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਨੈ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਸੰਸਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 1256)

ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਦੋਨੋ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਨੈ ਅਉਰੁ ਮਾਨੁ ਅਪਮਾਨਾ॥
ਹਰਖ ਸੋਗ ਤੇ ਰਹੈ ਅਤੀਤਾ ਤਿਨਿ ਜਗਿ ਤਤੁ ਪਛਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 219)

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਰਿਜ ਪੈਲਸਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਉਂਡ ਸਿਸਟਮ (ਡੀ. ਜੇ.) ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰ ਕੇ ਬੜਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਰਹਿੰਦੀ ਕਸਰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਨੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮੋਬਾਇਲ ਉੱਪਰ ਲੱਚਰ ਗੀਤ ਸੁਣਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਈ/ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰੇ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰ-ਤੇਰ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਨਾਅ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੀ ਪਰਸਪਰ ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਊਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਔਗੁਣ ਕੱਢਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਔਗੁਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਠੀਕ ਮੰਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜਾ ਤਨਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਜਿਨੀ੍ ਕੰਮੀ ਨਾਹਿ ਗੁਣ ਤੇ ਕੰਮੜੇ ਵਿਸਾਰਿ॥
ਮਤੁ ਸਰਮਿੰਦਾ ਥੀਵਹੀ ਸਾਂਈ ਦੈ ਦਰਬਾਰਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1381)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਮਾਨਵੀ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਇਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ:

ਬੰਦੇ ਖੋਜੁ ਦਿਲ ਹਰ ਰੋਜ ਨਾ ਫਿਰੁ ਪਰੇਸਾਨੀ ਮਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 727)

ਬੰਦਉ ਹੋਇ ਬੰਦਗੀ ਗਹੈ॥
ਬੰਦਕ ਹੋਇ ਬੰਧ ਸੁਧਿ ਲਹੈ ॥ (ਪੰਨਾ 341)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾਵੇ। ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਉਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਚਰਿੱਤਰ ਪੱਖੋ ਆਦਰਸ਼ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਧਾਰਨਤਾ, ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ, ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਬੁਰੇ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਿ ਗੁਸਾ ਮਨਿ ਨ ਹਢਾਇ॥
ਦੇਹੀ ਰੋਗੁ ਨ ਲਗਈ ਪਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1381)

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦ ਸਥਿਤੀ ਸਮੇਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਚਨ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਮਾਇਆ (ਇਕੱਲਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰਸਾਂ-ਕਸਾਂ) ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸਲ (ਗੁਰਮਤਿ) ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਤਪਦੇ ਦਿਲਾਂ ਲਈ ਠੰਡਕ, ਭਟਕਿਆਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਬੇਰੰਗ ਜੀਵਨ ਲਈ ਰੌਣਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ-ਜੋਤ ਹੈ, ਖੇੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਬੜੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੈ:

ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਬਾਣੀ ਸਚੁ ਹੈ ਸਚਿ ਮਿਲਾਵਾ ਹੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਕਰਤਿਆ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਕਰਮਿ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 514)

ਬਾਣੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਨਸਾਨ ਸੱਚੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਿਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਵਿਰਤ ਵੀ ਸਫਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।