‘ਹੰਕਾਰਿਆ ਸੋ ਮਾਰਿਆ’ ਇਹ ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਵ- ਜਿਸ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ ਖਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਧਨ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਕਲਾ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਹੁਨਰ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਤਾਕਤ ਦਾ ਹੋਵੇ ਆਦਿ। ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਕਲਾ, ਹੁਨਰ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਉੱਪਰ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਪੂਜਾ (ਪੈਸਿਆਂ) ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ। ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ’ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਦਿਨ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਸਾਡਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲੱਗ ਆਪਣਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਜਦੋਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲੰਘਿਆ, ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਲੱਗੇ। ਅਖੀਰ ਆਪਣਾ ਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆ ਡਿੱਗੇ, ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗੀ ਜੌਹਰ ਆਪ ਸਿਖਾਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੀ ਆ ਖਲੋਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਕਾਰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਦਾਤੇ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ, ਵਾਰ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਰ ਨਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ! ਹੁਣ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ, ਮੈਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਬਚਾ ਕਰ ਲੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਟਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਸਿਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ (ਗੋਦ) ਵਿਚ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਦੀ ਛਾਂ ਕਰਕੇ ਅਖੀਰ ਸਮੇਂ ਅੱਲਾਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਬਖ਼ਸ਼ਾਈ ਤੇ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਨੁੱਖ ਹੰਕਾਰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੰਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇਗਾ : ਹਰਿ ਜੀਉ ਅਹੰਕਾਰੁ ਨ ਭਾਵਈ ਵੇਦ ਕੂਕਿ ਸੁਣਾਵਹਿ॥
ਅਹੰਕਾਰਿ ਮੁਏ ਸੇ ਵਿਗਤੀ ਗਏ ਮਰਿ ਜਨਮਹਿ ਫਿਰਿ ਆਵਹਿ॥9॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1089) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸਤਰੀ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਗੈਂਡੇ ਦੀ ਖੱਲ ਦੀ ਇੱਕ ਢਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ! ਮੈਂ ਇਹ ਢਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਗੋਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤਾਂ! ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਹਾਂ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਲੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਖ ਦਿਓ। ਕੱਲ੍ਹ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ-ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਦੱਸੀ। ਘਰਵਾਲੀ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਅਨਿੰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 'ਸਿੱਖ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ! ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਆਏ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ’ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ? ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: ਭੁਲਣ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਅਭੁਲੁ ਗੁਰੂ ਕਰਤਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 61) ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ! ਅਸੀਂ ਭੁੱਲਣਹਾਰ ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਲੈਣਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਢਾਲ ਮੰਗਵਾਈ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪਰਖਣ ਲੱਗੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਵੀ ਸਮਝ ਗਏ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਢਾਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਨ- -ਦੌਲਤ, ਕਲਾ ਜਾਂ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ, ਸਮਝਣ ਦੀ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਜਾਂ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਜਾਂ ਗੁਣੀ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾ ਸਮਝੀਏ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀਏ। ਤਰਕਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਬਿਬੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਨਾਮ ਦਾਨ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀਏ। |
