ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਤੋਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਦਾ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਗੁਫ਼ਤਾਰ (ਬੋਲੀ), ਦਸਤਾਰ (ਪੱਗ) ਤੇ ਰਫ਼ਤਾਰ (ਤੋਰ/ਚਾਲ)। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ “ਤੂੰ-ਤੂੰ” ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਛੋਟਾ। ਸਭ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਭਿਅਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਬੋਲਣ ਦਾ ਸਲੀਕਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਘਨ ਪੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਗਏ ਮੰਦੇ ਬੋਲਾ ਕਰਕੇ ਦੋਸਤਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਚੰਗਾ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470) ਤੇ ਫਿੱਕਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਫਿਕੈ ਬੋਲਿਐ ਤਨੁ ਮਨੁ ਫਿਕਾ ਹੋਇ॥
ਫਿਕੋ ਫਿਕਾ ਸਦੀਐ ਫਿਕੇ ਫਿਕੀ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473) ਤਾਂ ਹੀਂ ਤਾਂ ਆਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, “ਮੰਦਾ ਬੋਲ ਨਾ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬੋਲੀਏ ਤਨ ਮਨ ਫਿਕਾ ਹੋਜੂਗਾ।” ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵ ਰੂਪੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੀ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: ਨਿਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਖਵਣੁ ਗੁਣੁ ਜਿਹਬਾ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ॥
ਏ ਤ੍ਰੈ ਭੈਣੇ ਵੇਸ ਕਰਿ ਤਾਂ ਵਸਿ ਆਵੀ ਕੰਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384) ਪਾਠਕ-ਜਨ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹੋਣਗੇ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਖਾਣ ਲਈ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਘਰ ਵੀ ਹਾਲੇ ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਭੰਡਾਰ (ਢਾਬੇ/ ਹੋਟਲ ਆਦਿਕ) ਸਨ। ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਹੀ ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਠਹਿਰਾਅ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲੈਂਦੇ। ਇਹ ਆਦਮੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਿਤੋਂ ਭੋਜਨ ਛਕਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਕੁਝ ਕੱਚੇ ਚਾਵਲ (ਚੌਲ) ਸਨ। ਇੱਕ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵੇਖ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਇੱਕ ਮਾਈ ਬੋਲੀ, “ਕੌਣ ਹੈ? ਭਾਈ ਲੰਘ ਆਓ!” ਛੋਟਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੰਘ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੰਜੇ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਤਾ ਜੀ ਮੈਂ ਰਾਹੀ (ਮਾਸਫ਼ਰ) ਹਾਂ, ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਚਾਵਲ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਂਡੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਬਣਾ ਦੇਵੋਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੋਈ ਗੱਲ ਨੀ ਭਾਈ, ਮੈਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਮਾਤਾ ਨੇ ਚਾਵਲ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਆਦਮੀ ਬੈਠਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਿੱਲੇ ਉੱਪਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਇੱਕ ਮੱਝ ਉੱਪਰ ਗਈ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਬੋਲਿਆ, “ਮਾਤਾ ਜੀ ! ਤੁਹਾਡੀ ਮੱਝ ਬਹੁਤ ਰਾਜ਼ੀ (ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੀ) ਹੈ, ਪਰ ਘਰ ਦਾ ਬੂਹਾ (ਦਰਵਾਜ਼ਾ) ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਮੱਝ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਦੀ ਲੰਘਾਉਗੇ?” ਮਾਤਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਬੋਲ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਚਾਵਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਤੀਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਭੱਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰਮ ਚਾਵਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਚੋਈ ਜਾਂਦਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, “ਤੇਰੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਕੀ ਚੋਂਦਾ ਪਿਆ ਹੈ?” ਤਾਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਰਸ।” ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਸ਼ੁਭ-ਸ਼ੁਭ ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧਾਉ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਬਣੋ। |
