ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਕ ਨਵੇਕਲਾ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਧਰਮ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ‘ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਾਸੇ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ, ਵੱਖਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਰੱਬੀ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪੈਗ਼ਾਮ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਰਬ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ: ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਦ ਵੈਸ ਉਪਦੇਸੁ ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਕਉ ਸਾਝਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 747) ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਕੁੱਲ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪਰੀਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਣ ਹੈ- ਸਭੈ ਘਟ ਰਾਮੁ ਬੋਲੈ ਰਾਮਾ ਬੋਲੈ॥ ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਕੋ ਬੋਲੈ ਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 988) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨੂਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਥਾਇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1349) ਉਪਰੋਕਤ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭਿਖਾਰੀ, ਕੋਈ ਕਿਸ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕੁਲ ਜਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਪੰਥਕ, ਭਾਵ ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ ਦੇ ਹਰ ਸਮਾਗਮ ਮੌਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਵੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵੈਰੀ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਬਿਸਰਿ ਗਈ ਸਭ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ॥
ਜਬ ਤੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮੋਹਿ ਪਾਈ॥1॥
ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ॥1 (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1299) ਭਾਵ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਗਾਨਾ ਜਾਂ ਪਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਭਾਵ ਦੇ ਹਰ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੰਗ-ਏ-ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਿਸਕ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਇੰਨੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਮੰਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ (ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ) ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਉਸ (ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ) ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪਿਆਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇਹ ਪਾਣੀ ਪਿਆ-ਪਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣੀ-ਜਾਣ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ? ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪੱਲੂ ਪਾਈ ਹਜ਼ੂਰ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਖਲੋਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ! ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ ਦੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਮੈਥੋਂ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਰਹੇ ਹੋ? ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਉੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੱਲ੍ਹਮ ਪੱਟੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਉਦਾਹਰਨ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਣ ਲਈ ਆਵਾਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਛਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮਰਯਾਦਾ ਅੱਜ ਤਕ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਹਾਂ! ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਵਸਤ ਆਦਿਕ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਨਾਮੀ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟੀਆਂ ਹੋਣ ਸਿੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ‘ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਭੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ' ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਹੀ ਅੱਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੁਨੀਆ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਸਰੱਬਤ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜੋਤਿ ਜਗਾ ਲਈਏ। | 
