ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਖੋਜ ਦੋ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੇ ਕਰਨੀ ਸੀ : ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਸੀ ਅਰਥਾਤ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕੀ ਸੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਲ ਦੇ ਕੇ ਸਾਲਿਸ ਰਾਇ ਜੌਹਰੀ ਦੇ ਪਾਸ ਭੇਜਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਾਨ ਕਿਹੜਾ ਸੀ? ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਦਾਨਾਪੁਰ (ਹਾਂਡੀ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਛਪਰਾ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਨਹੀਂ?

ਪਹਿਲੇ ਨੁਕਤੇ ਦੀ ਖੋਜ ਸਬੰਧੀ ਮੈਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ-- ਖ਼ੁਦਾ ਬਖਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਟਨਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਬਿਹਾਰ ਰਿਸਰਚ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਟਨਾ ਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਟਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹੇ, ਜਾਨਕੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਪਟਨੇ ਸਬੰਧੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਲਿਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਾਜੀਪੁਰ- ਪਟਨੇ ਦੀ ਸਾਖੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਾਜੀਪੁਰ (ਪਟਨੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ) ਜਾਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਦਮੀ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਦੇਵ ਮੁਨੀ ਉਦਾਸੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੇ ਇਕ ਅਚਾਰਿਯਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਾਜੀਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਚੌਂਕ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਸ੍ਰੀ ਸੁਯੋਗ ਕੁਮਾਰ ਗੋਗੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਪਰਵਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਵਾਰ ਪਾਸੋਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਜਦ ਮੈਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਨੇਮਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਯੋਗ ਕੁਮਾਰ ਤਾਂ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ੋਕੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਸ਼ੋਕੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਾਜੀਪੁਰ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਦੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਰੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਬਿਰਤੀ ਵੱਲ ਰੁਚੀ ਆਕ੍ਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ੋਕੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਾਜੀਪੁਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇੱਥੋਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਤੋਂ 20-25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਜੋਰਾਵਰਪੁਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਸ਼ੋਕੀ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਕਿਵੇਂ ਵਸ ਗਏ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਦੱਸਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਸਥਾਰ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਹੈ ਸੱਚ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਪਾੜ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ 13-13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 40-45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਖਤਿਆਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਡੈਲਟੇ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਘੋ ਪੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਸਬ-ਤਹਿਸੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਰਾਘੋ ਪੁਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਸੱਜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਅਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਹਨ। ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹਨ। ਸ਼ੋਕੀ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਡਾਕਟਰ ਜੈਯੰਤ ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੂਚਾਵਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੀ-ਐਚ. ਡੀ. ਹਨ।

ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਰ ਸਥਾਨ ਦਸਮੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਥਾਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਟਨਾ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਅਣਜਾਣਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਗਿਆਨੀ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਕੁ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆਂ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਗਏ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਵਕਤ ਗੰਗਾ ਬਹੁਤ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੋਹੇਂ ਪਾਸੇ ਬੇੜੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਦੁਕੱਲੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਬੇੜੀ ਦਾ ਮਲਾਹ ਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਇਕੱਲੇ ਨਾ ਜਾਇਓ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਵਿਚ ਅਰਥਾਤ ਬਰਸਾਤਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁਣ ਜਿਹੜੀ ਪਟਨੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਜਾ ਕੇ ਡਾ. ਜੈਯੰਤ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਘਰ ਮੁੜ ਆਇਆ।

ਜੂਨ, 2013 ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਜਾ ਕੇ ਡਾ. ਜੈਯੰਤ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਕੂਚਾਵਨ ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ- ਜੈਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਤੇ ਮਕਰਾਣੇ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਕੂਚਾਵਨ ਜਾਂ ਕੂਚਾਮਨ, ਜੋ ਨਾਗੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਕੂਚਾਮਨ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ: ਇੱਕ ਹੈ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹੈ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਵਾਣੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਡਾ. ਜੈਯੰਤ ਕੁਮਾਰ, ਸੋਨੀ ਦੇਵੀ ਸੋਮਾਨੀ ਬਾਲਿਕਾ ਮਾਧਿਆਮਿਕ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਧਿਆਪਨ ਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕੂਚਾਮਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਮਾਲਿਕ, ਹੱਸਮੁਖ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਮਕਰਾਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਲੈਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਤਿਰਦਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗੱਲਬਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਜੀਪੁਰ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਟੂਕਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਆਏ (ਭਾਵ 1505 ਈ: ਤੋਂ 1507 ਈ:) ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬੰਗਾਲ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ਜਦਕਿ ਪਟਨਾ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ।

ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਅਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਦੰਦ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜੈਪੁਰ ਤੇ ਫਿਰ ਬਾਘੌਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸ ਰਸਤੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਘੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਗਏ ਸਨ।

ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਕਿਉਂਕਿ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਆਇ “ਪਾਟਿਲ ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਤਕ” ਅਤੇ “ਹਨੇਰੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਪਟਨਾ” ਲਿਖੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੈ “ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਦਾ ਸਫਰ”। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਟਨਾ ਪ੍ਰੀਵੇਸ਼ ਅਧਿਆਇ ਚਾਲੂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗਯਾ ਤੋਂ ਕਿਸ ਰਸਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਟਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਗਏ। ਗਯਾ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਅਤੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਪਏ ਉਨ੍ਹਾਂ 84 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ਼ਸਤਰਾਂ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ, ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਆਏ, ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਦੀ ਮੂਵੀ ਬਣਾਉਣ ਹਿੱਤ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿਰਫ ਦੁਸਹਿਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਯਾ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨਾਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਕਿ ਅਕਤੂਬਰ, 2013 ਨੂੰ ਵੀ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਅਤੇ ਫਤਹਿਪੁਰ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਜਨਵਰੀ, 2014 ਨੂੰ ਮਲੋਟ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਵਾਓ। ਸੋ ਅਸੀਂ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2014 ਨੂੰ ਮਲੋਟ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਅਤੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2014 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ।

ਮਲੋਟ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਫਤਿਹਪੁਰ, ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ ਜਾਇਆ ਜਾਏ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਸਾਮਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਤਬੀਅਤ ਖ਼ਰਾਬ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਤ੍ਰੇਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਦਵਾਈ ਲਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤਬੀਅਤ ਠੀਕ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹੌਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚੱਲੀਏ।

ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਟੈਂਪੂ ਫੜਿਆ ਤੇ ‘ਮਾਲ-ਸਲਾਮੀ’ (ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਸ਼ੋਕ ਰਾਜ ਪੱਥ ’ਤੇ ਪਟਨੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੂੰਗੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ) ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਫੇਰ ਟੈਂਪੂ ਲੈ ਕੇ ਕੱਚੀ ਦਰਗਾਹ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਫਤੂਹਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਨਾ ਰਾਜਗੀਰ ਸੜਕ ’ਤੇ ਇਕ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਕੱਚੀ ਦਰਗਾਹ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਗੰਗਾ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਟੈਂਪੂ ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ ਚੌਪਹੀਆ ਟੈਂਪੂ, ਰਾਘੋਪੁਰ, ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ, ਫਤਿਹਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਪਟਨਾ ਦੇ ਗਊ ਘਾਟ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਸੇਤੂ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ-ਡੇਢ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਿੱਛੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਗੰਢਕ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਇਕੱਠੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਵਿਚ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਗਣ ਘਾਟ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੋ ਧਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਗੰਢਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਪਾੜ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ 40-45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 12-13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਜਜ਼ੀਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਜਜ਼ੀਰੇ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਤਲੁੱਕਾ ਜਾਂ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਘੋਪੁਰ ਦੀ ਹੈ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡ ਰਾਘੋਪੁਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਜਜ਼ੀਰੇ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਤਲੁੱਕਾ ਜਾਂ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਘੋਪੁਰ ਦੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਪਿੰਡ ਰਾਘੋਪੁਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰਾਘੋਪੁਰ ਪਿੰਡ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲੂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਯਾਦਵ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਫਤਿਹਪੁਰ, ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ, ਰੁਸਤਮਪੁਰ, ਸਾਇਰਾਬਾਦ, ਕਬੀਰਪੁਰ ਚੌਂਕ, ਮੋਹਣਪੁਰ, ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ, ਚਾਂਦਪੁਰ ਆਦਿ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗੰਗਾ ਦਾ ਡੈਲਟਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਸੋਂ ਝੌਂਪੜੀਨੁਮਾ ਮਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਸਰਦੇ-ਪੁਜਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਕਾਨ ਵੀ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਖੁੱਲੇ, ਹਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰੱਖਤ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗ ਵੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿਚ ਹਨ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕਣਕ ਦੀ ਪੱਕੀ ਫਸਲ ਦੂਰ ਤਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਹਾੜੂ ਮੱਕੀ ਦੀ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਫਸਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੱਚੀ ਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਟੈਂਪੂ ਲੈ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕੱਚੇ (ਟੈਂਪਰੇਰੀ, ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਤਰਦੇ ਹੋਏ) ਪੁਲ ਰਾਹੀਂ ਹਿਚਕੋਲੇ ਖਾਂਦਿਆਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਰਗਾਹ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਦਰਗਾਹ ਘਾਟ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਘਾਟ ਨੂੰ ਰੁਸਤਮ ਘਾਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੁਸਤਮ ਘਾਟ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁਸਤਮਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੁਸਤਮਪੁਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਕਬੀਰਪੁਰ ਚੌਂਕ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਖੱਬੇ ਨੂੰ ਸੜਕ ਫਤਿਹਪੁਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸੜਕ ਰਾਘੋਪੁਰ ਅਤੇ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਘੋਪੁਰ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਖੁੱਲਾ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿੰਡ ਹੈ।

ਜਦ ਸਾਡਾ ਟੈਂਪੂ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਉਤਾਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਇਕ ਸਫੈਦਪੋਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, “ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਤੁਮ ਕਿਧਰ?” ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਮੈਂ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਮੋੜਵਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਜਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦਾ ਮੰਤਵ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰਡ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਾਘੋਪੁਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਰ ਸੁੰਦਰ ਪਿੰਡ ਹੈ।ਇਸ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਟੈਂਪੂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮੈਂ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਦੇਖਿਆ, ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ’ਤੇ ਪਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪਾਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹਾਜੀਪੁਰ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਅਸਚਰਜਤਾ, ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ? ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ‘ਅਮਕੇ’ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਘਰ ਛੱਡ ਆਏ। ਸਾਡੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਥੇ ਇਕ ਖੱਦਰਧਾਰੀ ਨੇਤਾ ਰੂਪ ਵਿਅਕਤੀ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਤਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੇਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਥੋੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਮਾਸਟਰ ਬਿਸਰਾਮ ਸਿੰਹ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਅਤੇ ਖੁੱਲਾ ਤੇ ਪੱਕਾ ਘਰ ਹੈ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 64-65 ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਮਾਸਟਰ ਬਿਸਰਾਮ ਸਿੰਹ ਘਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਬਨੈਣ-ਧੋਤੀ ਪਾਈ ਟਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੁਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਈਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ 40 ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਦੱਸੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਫਿਰਦੀ ਆਪਣੀ ਪੋਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਮੈਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਾਲ, 2012 ਵਿਚ ਹਾਜੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਲਸ ਰਾਏ ਜੌਹਰੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਨੇਮੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ੋਕੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਪਿੰਡ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਲੰਮੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਖੋਜ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਮਾਸਟਰ ਬਿਸਰਾਮ ਸਿੰਹ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਇਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹੀ ਐਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀਆਂ ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਅਕਬਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਬਾਲਕ ਪਾਸੋਂ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਲਾਂ ਚੱਬ ਕੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਵੀ ਸੁਣਾਈ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੀਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਕਿਵਦੰਤੀ (ਲੋਕ-ਕਥਾ) ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਪਾਸ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ।
ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਡਾਕੇ ਬਹੁਤ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਡਾਕੂਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਮਕ ਹਲਾਲੀ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕੋਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਨਮਕ ਹਲਾਲੀ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਡਾਕੂਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਜਦ ਕਈ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਰੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਡਾਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਡਾਕੂਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਸਹਿਮ ਕੇ ਆਪਣੇ- ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਡਾਕੂ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਦਾ ਘਰ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਡਾਕੂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਛਪ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਉਧਰ ਡਾਕੂ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਨਕਦੀ, ਕੱਪੜੇ, ਜੇਵਰ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਦਣ ਲੱਗੇ ਇਧਰ ਇਹ ਚਾਰੇ ਜਾਣੇ ਸਕੀਮ ਬਣਾ ਕੇ ਬੇੜੀਆਂ ਪਾਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੋ ਤਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਛੁਪ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਪਾਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਜਿਹੜਾ ਡਾਕੂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਸਾਮਾਨ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਧੜ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਕਾਫੀ ਡਾਕੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਚਲੋ ਚੱਲ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਕੀ ਮਾਜ਼ਰਾ ਹੈ? ਜਦ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਡਾਕੂ ਨਦੀ ਪਾਸ ਆਏ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਡਾਕੂ ਵੀ ਸਹਿਮ ਗਏ। ਅਜੇ ਇਹ ਸਹਿਮੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਚੌਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਡਾਕੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾਏ ਕਿ ਬਾਕੀ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਓਧਰ ਜਦ ਦਿਨ ਚੜਿਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਚਾਰੇ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਗਏ। ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਲੋਹਾ-ਲਾਖਾ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਤੁਸੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਨਮਕ ਹਰਾਮੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਮਕ ਹਰਾਮੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਰਖਵਾਲੀ ਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ? ਸਾਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਮਾਲ-ਅਸਬਾਬ ਤਾਂ ਡਾਕੂ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ’ਤੇ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ’ਤੇ ਚੱਲੇ। ਜਦੋਂ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ’ਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਾਕੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ’ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤਾਂ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਤੇ ਚੰਦੇਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਨਾਮ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੌਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਜੋਰਾਵਰਪੁਰ (ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ) ਅਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਸਾਏ ਹੋਣ।

ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਗੀਰਦਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤੀ ਨੇਤਾ ਸ੍ਰ੍ਰੀ ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਹ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਕਿਵੇਂ ਵਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਖੈਰ, ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚੰਦਰਮਹਾਂ ਸਿੰਹ ਅਤੇ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਫਤਹਿਪੁਰ ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਛਕਾਇਆ। ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਤਕਰੀਬਨ 11 ਵਜੇ ਮੈਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਈ ਅਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਫਤਿਹਪੁਰ, ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਤੋਂ ਕਾਂ ਦੀ ਉਡਾਰੀ ਜਿਹਾ ਸਿੱਧਾ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਕਬੀਰ ਚੌਂਕ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਫਤਿਹਪੁਰ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਫਤਿਹਪੁਰ ਦੇ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟੈਂਪੂ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਸੀ। ਦਿਨ ਵੀ ਪੂਰਾ ਗਰਮ ਸੀ। ਮੈਂ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਖੜੇ ਇਕ ਭੱਦਰਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਦਾ ਘਰ ਕਿੱਧਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੜਕ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਿਆ ਉਸ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਉਹੀ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਵਾਲੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਕਾਫੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਡੀ ਵਾਰਤਾ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵੇਸ਼ ਸਾਧਾਂ ਵਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਧਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵੱਖਰੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸੀ ਮੂਵੀ ਕੈਮਰੇ ਅਤੇ ਸਟਿੱਲ ਕੈਮਰੇ ਵਾਲਾ ਬੈਗ। ਮੇਰੀ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਦੂਜੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਕ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੇ ਉਮਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਮੈਂ ਬੈਠਾ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਸੀ। ਜਦ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇਕ ਅਮੀਰ ਦਿੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਉਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਨੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਾਈ ਹਨ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦੇਣਗੇ। ਜਦ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਸਮਝਿਆ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਆਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

ਉੱਥੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਖੁੱਲੇ, ਹਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਵੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡਾ ਘਰ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਇਕ ਵੱਡੇ ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡਾ ਹਾਥੀ ਖਾਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਥੀਖਾਨੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਲੱਤ ਨੂੰ ਬੰਨਣ ਵਾਲੇ ਥੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਇਹ ਹਾਥੀਖਾਨਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪ ਘਰ ਫਲੀਆਂ ਰੱਖਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਹਾਥੀਖਾਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖਾਣੇ ਲਈ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲੰਮੇ ਚੌੜੇ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਪਿਆ ਅਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਲੰਘ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਚਾਰ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੋਈ ਆਇਆ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਲਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਹ 85-90 ਸਾਲ ਦੇ ਪਤਲੇ, ਲੰਮੇ, ਸੁੰਦਰ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਮੇਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਣੀ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਪੀਵਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਰਬਤ ਬਣਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਨਹੀਂ ਜੀ, ਸਿਰਫ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ। ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਕੇ ਲਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਦੱਸੋ ਕਿਵੇਂ ਆਏ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ? ਮੈਂ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਵਾਲੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ। ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਠੀਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਟੀਚਰ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਮਹਿਮਾਨ ਹੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਮਾਸਟਰ ਬਿਸਰਾਮ ਸਿੰਹ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਪਰ ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਸੀ ਕਿ ਜਗੀਰਦਾਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਫੇਰ ਲਵੋ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਤੁਹਾਡੇ ਘੋੜੇ ਜਾਵਣਗੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 22 ਪਿੰਡ ਵਸਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ : ਦਿਲਾਵਰਪੁਰ, ਖਰਕਾ ਕੈਲਾ, ਖੁਰਮਾ, ਬਹਿਲੈਲਪੁਰ, ਹਵੜਾਹਾਂ, ਫਤਿਹਪੁਰ, ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ, ਰਾਘਵਪੁਰ, ਜਗਦੀਸ਼ਪੁਰ, ਮੋਹਨਪੁਰ, ਚਾਂਦਪੁਰ ਆਦਿ। ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਮੈਥੂਰਾ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਸ਼ੇ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਲੜਕੇ ਭੀਮਲ ਸਿੰਘ, ਕਲਿਆਣ ਸਿੰਘ, ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਨ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 22 ਪਿੰਡ ਕਾਲੀਸਹਾਇ ਮੁੰਨੀ ਲਾਲ ਜੋ ਕਸਾਇਥ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ, ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਨ।

ਲਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ੳਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਗੰਗਾ ਗੰਢਕ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਘਾਟ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਇਸ ਜਜ਼ੀਰੇ ’ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੇ ਖੋਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਈ। ਦਿਨ ਦੇ ਢਾਈ ਵਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੁਪਿਹਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਨ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹਾਜੀਪੁਰ ਹੋ ਕੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਂ ਲਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਚੇਚਰ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਉੱਥੋਂ ਰਾਮ ਪੁਕਾਰ ਸਿੰਹ ਹਨ ਜੋ ਚੇਚਰ ਵਿਖੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਦਾਈ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਣਾ ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਚਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਵਸਤੂਆਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸਿੱਕੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਖੋਜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਤਾਂਬਰ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਜਾਂ ਰਾਮਾਇਣ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 5000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ।

ਮੈਂ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਫੇਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਚਾਰ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੋਈ ਟੈਂਪੂ ਘਾਟ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।

ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਫਤਹਿਪੁਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਉਂ ਹੋਈ ਕਿ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਘਾਟ ’ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੇਚਰ ਜਾ ਕੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਸਟੂਲ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਛਾਂਵਂੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਘਾਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਤੇ ਖੌਫ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਪਰ ਫਿਰ, “ਸਤਿਗੁਰ ਸੰਗ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲੇ” ਦੀ ਤੁਕ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਕ ਦੋ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਲਿਫਟ ਮੰਗੀ ਜੋ ਨਾ ਮਿਲੀ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ ਕਿ ਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਘਾਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਏ। ਅਜੇ ਵਿਉਂਤਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਾਂ ਕਿ ਇਕ ਮਹਿੰਦਰਾ ਜੀਪ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜੋ ਜੀਪ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਜੀਪ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਘਾਟ ’ਤੇ ਛੱਡ ਆਉਣ। ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਆਨਾਕਾਨੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ’ਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੇਲ ਦਾ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ ਮੈਂ ਪੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਦੋ ਲੀਟਰ ਤੇਲ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜੀਪ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੁੰਡਿਆਂ ਪਾਸ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਘਾਟ ’ਤੇ ਛੱਡ ਆਉਣ ਲਈ ਮੰਨ ਗਏ। ਉਹ ਭਲਾ ਲੋਕ ਜੀਪ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਮੁੰਡੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰਨ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਘਾਟ ਤਕ ਦਾ ਰਾਹ ਕਾਫੀ ਖਰਾਬ ਤੇ ਉੱਭੜ-ਖਾਭੜ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸੜਕ, ਕਿਤੇ ਕੱਚੀ, ਕਿਤੇ ਬਾਲੂ ਭਰਿਆ ਰਾਹ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਵੀਰਾਨ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਅਸੀਂ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ-ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਘਾਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਡੇ ਘਾਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਾਰ ਬੇੜੀ ਵੀ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ-ਵੀਹ ਮਰਦ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿੱਚੇ ਹੀ ਵੱਢੀ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬੋਰੀਆਂ ਕਣਕ ਦਾ ਆਟਾ, ਕਣਕ ਦੇ ਗੱਟੂ ਅਤੇ ਸਾਈਕਲ ਵੀ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੀਪ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰਦੇ ਹੀ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਕਿਰਾਇਆ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਬੈਠੋ।” ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਮਲਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇ। ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਘਾਟ ’ਤੇ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਪ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂਵੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਟ ਕੋਈ ਦੋ-ਢਾਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਮੂਵੀ ਬਣਾਈ। ਕੋਈ 20-25 ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ’ਤੇ ਜਾ ਲੱਗੀ। ਘਾਟ ’ਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹਾਂ ਕਹੀ ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਦਾ ਬੋਰਡ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਘਰ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਮੰਗ ਕੇ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਲਸਾ ਗਊ ਹੈ।” ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਲਸਾ ਗਊ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ? ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, “ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਖੁਦਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ”। ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕੱਚਾ ਰਾਹ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੇਚਰ ਘਾਟ ਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ, ਜੋ ਖੁਦਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਹੈ।

ਮੈਂ ਧੂੜ ਭਰੇ ਕੱਚੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਲੈਂਦਾ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਾਂਸਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਚੌੜੇ ਬਾਗ ਦੇਖਦਾ ਤੁਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਟੋਕੇ ਨਾਲ ਟੁੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ, ਤੁਸੀਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੇ ਇੰਨੇ ਛੋਟੇ ਟੁੱਕੜੇ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੀ ਬੋਲਿਆ, ਗੋਰੂ ਕੇ ਲਿਯੇ, ਭਾਵ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਲਈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਹੀ ਗਊਆਂ- ਮੱਝਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਰਲੀਆਂ ਵਿਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦਾ ਚਾਰਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੰਦਰ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਵਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਸੋਂ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਬਾਬਾ ਜੀ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪ ਖੜੇ ਹੋ ਵਹੀ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਸਾਹਬ ਬਿਜ਼ੀ ਹਨ, ਥੋੜਾ ਬੈਠੋ”। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ, ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਤਾਂ ਦੇ ਆਏ ਪਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਆਪ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਕੁਰਸੀ ਭੇਜਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਦਸ ਮਿੰਟ ਬੈਠੋ”। ਉੱਧਰ ਸੂਰਜ ਥੱਲੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ ਮਿੰਟ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵੀ ਜਦ ਸਾਹਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਬੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਕਾਰਡ ਕੱਢ ਕੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਆਪਣੇ ਬੜੇ ਸਾਹਬ ਕੋ ਦੇਨਾ”। ਮੇਰਾ ਐਡਵੋਕੇਟ ਵਾਲਾ ਕਾਰਡ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਹਬ ਇਕ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਉਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਪੜਾਸੀ ਤੋਂ ਕੁਰਸੀ ਚੁਕਵਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਕਹੋ ਸਾਹਿਬ ਕਿਆ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੁਆਫੀ ਚਾਹਤਾ ਹੂੰ। ਮੈਂ ਕਾਮ ਮੇ ਮਸਰੂਫ ਥਾਂ”। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਮ ਪੁਕਾਰ ਸਿੰਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਚੇਚਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਾਮ ਪੁਕਾਰ ਸਿੰਹ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਚੇਚਰ-ਹਾਜੀਪੁਰ ਰੋਡ ’ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਕੇ ਜਾਣਾ।

ਉੱਥੋਂ ਵਿਦਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਲਈ ਪਰ ਮੇਨ ਰੋਡ ’ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸਵਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਧਰੋਂ ਮੈਂ ਮੰਦਰ ਅੱਗੇ ਲੱਗੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖਾਸ ਮਠਿਆਈ ਤਿੰਨ ਕਿੱਲੋ ਸੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਲੈ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ- ਦਿਨ ਵੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਜਨਮ-ਦਿਨ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਚਰ ਦੀ ਮਿਠਾਈ ਖੁਆ ਕੇ ਮਨਾਵਾਂਗੇ।

ਹੁਣ ਇਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਥੱਕਿਆ ਸੀ, ਦੂਸਰਾ ਤਿੰਨ ਕਿੱਲੋ ਭਾਰ ਹੋਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ ਸੂਰਜ ਛਿਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਘਰ ਵਿਚ ਖੜਾ ਟੈਂਪੂ ਦਿੱਸਿਆ। ਟੈਂਪੂ ਵਾਲਾ ਟੈਂਪੂ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਨ ਰੋਡ ’ਤੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਤਕ ਛੱਡ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਕਿਰਾਇਆ ਜਿੰਨਾ ਤੂੰ ਕਹੇ ਮੈਂ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਉਸ ਨੇ ਥੋੜੀ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਮੰਗੇ, ਮੈਂ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦਸ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਤਕ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਚੇਚਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹਾਜੀਪੁਰ ਤੋਂ ਚੇਚਰ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ’ਤੇ, ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੜਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੜਕ ’ਤੇ ਚੇਚਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਬੋਰਡ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਪੁਕਾਰ ਸਿੰਹ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ ਤਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਹੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਕੀ ਦੇਖਦਾਂ ਹਾਂ ਕੀ ਇਕ 90-95 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬੋਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬੈਠਾ ਚਾਹ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹ ਪਿਲਾ ਰਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਮੂੰਹ ਲਿਜਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਮੈਂ ਚਾਹ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਮਸਕਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰ ਜੂਠੇ ਮੂੰਹ ਕਿਵਂੇ ਦਿਆਂ। ਇਹ ਵਾਕ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਆਤਮਕ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਕੌਣ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ ? ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪੋਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ”। ਜਦ ਉਸ ਬੱਚੀ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਕਹੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਮ ਪੁਕਾਰ ਸਿੰਹ ਨੇ ਕਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ-- ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ-- “ਆਹਾ! ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਆਏ ਹਨ! ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਆਏ ਹਨ!! ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਆਏ ਹਨ!!!” ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੋਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਰਸੀ ਦੇਵੇ, ਚਾਹ ਲਿਆਵੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨ ਲਗਾ ਦੇਵੇ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿ, ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਭਰਾ ਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਵਕਤ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਨਸਲ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਉੱਠ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨ ਲਗਵਾ ਕੇ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ? ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ’ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੀ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ “ਭਾਈ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੰਡ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਘਾਟ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਖਾਲਸਾ ਮੱਠ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਮੱਠ ਦੇ ਨਾਮ ਸਾਢੇ ਬਾਈ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਲੋਕ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ 10-12 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੱਠ ’ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਖਾਲਸਾ ਮੱਠ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਜਮੀਨ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਬਣਾ ਲਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਖਾਲਸਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਹੈ ਅਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੀ ਵਸਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਆਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਲੈ ਦਿਆਂਗਾ। ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਕੁਲੈਕਟਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਮੱਠ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵੀ ਲੈ ਲਵਾਂਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਕਹੋ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰੇ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧਰੋਹਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ। ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਹੋ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆਏ ਹੋ।”

ਹੁਣ ਛੇ ਵਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਛਿਪ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਸੂਰਜ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋਂ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਛਿਪਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਪੁਕਾਰ ਸਿੰਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਹ ਨੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਿਖਾਇਆ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦਾ ਟੁੱਟਾ ਹੋਇਆ ਗਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਘੜੇ ਦਾ ਗਲ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਤਾਮਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੈਂ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਆਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਾਜੀਪੁਰ ਦੇ ਟੈਂਪੂ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਟੈਂਪੂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਜੀਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗਾਇ ਘਾਟ ਦਾ ਟੈਂਪੂ ਲਿਆ। ਗਾਇ ਘਾਟ ਤੋਂ ਟੈਂਪੂ ਲੈ ਕੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਾਢੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਹੋਏ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਕੁਝ ਤੱਥ ਆਏ ਹਨ ਜੋ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਅਤੇ ਫਤਹਿਪੁਰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹੀ ਹਨ :

ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਪਿੰਡ ਤਕਰੀਬਨ 350-400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਯਹੀਆ ਖਾਨ, ਜਕਰੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਕਤਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ 1716 ਤੋਂ 1740 ਈਸਵੀ ਤਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬੱਝਣ ਦਾ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਦਾ।

ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਏ। ਹੁਣ ਜੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਵੇਖੀਏ ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤਕ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਭਾਵ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਜਾਂ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਘਰ-ਘਾਟ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣ। ਫਿਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਖੀ ਵਸਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਉਂ ਘਰ-ਘਾਟ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ? ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਐਸਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਨਾਰੇ ਚਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਟੱਪ ਕੇ ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰ ਤਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਦੇਖ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਐਨ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਇਸ ਡੈਲਟੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਣ।

ਤੀਸਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਜਗੀਰਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਕਾਲੀ ਸਹਾਇ ਮੁਨੀ ਲਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ’ਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨਵਾਬ ਜਾਂ ਜਗੀਰਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਮੌਤ ਸਹੇੜਨੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੱਯਦ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਸੀ, ਜੋ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੱਯਦ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਘੈਰਤ ਖਾਂ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਬੁਲੰਦ ਖਾਂ, ਖਾਨ ਜ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸੱਯਦ-ਨੁਸਰਤ-ਯਾਰ-ਖਾਨ, ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਲਾਹ-ਕੁੰਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ 1748 ਤੋਂ 1752 ਈ: ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿਰਾਜ-ਉੱਦ-ਦਉਲਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਾਣਕੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਕੀਤੀ। 1752 ਈ: ਵਿਚ ਨਵਾਬ ਹੈਬਤ ਜੰਗ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਬਤੌਰ ਡਿਪਟੀ ਗਵਰਨਰ ਬਿਹਾਰ ਕੀਤੀ ਜੋ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ 12 ਸਾਲ 1764 ਈ: ਤਕ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆੳਂੁਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗੀਰਦਾਰ ਕਾਲੀ ਸਹਾਇ ਮੁਨੀ ਲਾਲ ਕਿਸੇ ਉਪਰੋਕਤ ਹਿੰਦੂ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਗੀਰਦਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਆਏ ਹੋਣ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਾਲੀ ਸਹਾਇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗੀਰ ਤੇ ਮੈਥੂਰਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਪਰਲੀ ਘਟਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਜ਼ੀਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ 84-85 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਸਤਰ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਚੌਥਾ ਇਹ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਬਿਹਾਰ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਘੋਖਵੀਂ ਨਿਗ੍ਹਾ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰੋਲ ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਜੀਪੁਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲਾਲਗੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਤੀਪੁਰ ਪਿੰਡ, ਅਰਅਰੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹਲਹਲੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ, ਕਾਰਾਗੋਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਗਯਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਨਿਰੋਲ ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇਉਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਇਨਾਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਬਿਹਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪਿੰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਗਵਾਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਵਾਂ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਆਮ ਰਵਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਸਿਪਾਹੀ ਇਕ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ/ਵਫਾਦਾਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਫਾਦਾਰੀ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਮਕ ਹਲਾਲੀ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਉਣੀ ਇਕ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ।

ਛੇਵਾਂ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਕਥਾ ਵਿਚ ਜੋ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਦਾ ਢੰਗ ਤਰੀਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ 100-100 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ ਦਾਣਾ ਅਤੇ ਕੈਦੀ ਛੁਡਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਹਾਂ ਨੇ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਜੋ ਢੰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕੁਤਾਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਸਤਵਾਂ ਇਹ ਕਿ ਜੋ ਗੰਢਕ-ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਘਾਟ ’ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਲੁੱਟ-ਘਸੁੱਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਆਉਣ ਜਾਣ ਲਈ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਠਵਾਂ ਇਹ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਘਾਟ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਲਸਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਮੱਠ ਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ ਹਾਜੀਪੁਰ ਤੋਂ 25-26 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਾਜੀਪੁਰ ਤੋਂ ਭਾਗਲਪੁਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇੱਥੇ ਨਾਨਕ ਮੱਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਾਟ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਲਸਾ ਪਿੰਡ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।

ਨੌਵਾਂ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਜੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਲਈ ਅਸੀਮ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।

ਦਸਵਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਸਾਏ ਸਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀ ਹੈ? ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦਾ ਜੀਵਨ ਫਿਰ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਇਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ।

ਇਹ ਕੁਝ ਤੱਥ ਹਨ ਜੋ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋਰਾਵਨਪੁਰ ਅਤੇ ਫਤਹਿਪੁਰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹੀ ਵਸਾਏ ਗਏ ਪਿੰਡ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਸਮੇਂ, ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕਣ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਕੋਈ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੜ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮੀ ਖੋਜੀ ਨੌਜਵਾਨ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਰ ਕੇ ਪੂਰਨਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਾਂਗਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸਫਲ ਹੈ।