ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 22 ਦਸੰਬਰ, 1666 ਈ. ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕੁੱਖੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਿੱਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਤੋਰਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਕੱਟੜਤਾ, ਮੀਣਿਆਂ ਤੇ ਧੀਰ ਮਲੀਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਗੰਮੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। 1699 ਈ. ਵਿਚ ‘ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ’ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਕਲਮ ਫੜੀ ਤਾਂ ਬੇਅੰਤ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇਗ ਚਲਾਈ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ 14 ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਲਈ ਤੋਰਿਆ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਉਮਰ 7- 9 ਸਾਲ) ਦੀ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਕੇ ਹੋਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ, ਬਜੁਰਗ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੰਢਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਈ. ਨੂੰ “ਖਾਲਸਾਪੰਥ’ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਕਰ ਕੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਕੇਵਲ 42 ਸਾਲ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਆਯੂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਸਦੀਵਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। 1699 ਈ. ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰ ਉੱਪਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ, ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣਾ ਹੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਛਕਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਲਈ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ ਭਾਵ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਇਹ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ' ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਹਨ: ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕਛਹਿਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਦਾ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਈਆਂ ਇਹ ਰੱਬੀ ਦਾਤਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਕਾਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

1. ਕੇਸ:- ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਹੁਕਮ, ਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਭਾਣਾ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਣ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉੱਪਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਟੱਲ ਹੁਕਮ ਦੀ ਖੇਡ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣਾ ਹੀ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ।

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥
ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਤੇ ਇਕ ਸਮਾਨ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੇਸ ਰੱਬੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਜੇਕਰ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰੇ ਤਾਂ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕੇਸ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੀ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਕੇਸ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਕਾਰ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਆਖ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਕੇਸ ਹਨ, ਸਾਬਤ-ਸੂਰਤ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੈ
ਨਿਸ਼ਾਨਿ ਸਿੱਖੀ ਈਂ ਪੰਜ ਹਰਫ ਕਾਫ਼। ਹਰਗਿਜ਼ ਨ ਬਾਸ਼ਦ ਈਂ ਪੰਜ ਮੁਆਫ ਕੜਾ, ਕਾਰਦੋ, ਕਾਛ, ਕੰਘਾ ਬਿਦਾਂ। ਬਿਨਾ ਕੇਸ ਹੇਠ ਅਸਤ ਜੁਮਲਾ ਨਿਸ਼ਾਂ। ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਰਹੱਸ ਝਲਕਾਰੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੁਖ ’ਤੇ ਪੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੰਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇ-ਭਰੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਝੁਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹਰ ਪਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਾਵਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕਤਰੇ ਜਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਛੋਹ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਵਸਾਉਂਦਾ ਹਾਂ...। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡ ਰਹੇ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਫੰਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਿਣਗ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਜੀਵਨ ਛੋਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੰਘਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਕੇਸ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਲਈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੀਮਤੀ ਹਨ:

ਦੀਨ ਦੁਨੀਆ ਦਰ ਕਮੰਦਿ ਆ ਪਰੀ ਰੁਖ਼ਸਾਰਿ ਮਾ।
ਹਰ ਦੋ ਆਲਮ ਕੀਮਤਿ ਯੱਕ ਤਾਰਿ ਮੂਇ ਯਾਰਿ ਮਾ॥3

ਲੰਬੇ ਕੇਸ ਰੱਖਣਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੌਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ ਜਿਵੇਂ: ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ, ਈਸਾ ਮਸੀਹ, ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਨ। ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਟਾਉਣਾ ਆਪਣੇ ਲਾਸਾਨੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਖੇੜੇ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰੱਬੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਤਨ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਾਂ।

2. ਕੰਘਾ:- ਇਕ ਕਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਘਾ ਹਰ ਪਲ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਦਿਨ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਕੰਘੇ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ। ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਧ, ਯੋਗੀ ਆਦਿ ਘਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ-ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਲੰਮੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਤਿਆਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੰਘਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਕੇਸ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਢਿੱਲੜਪੁਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਹਰ ਵਕਤ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਘੇ ਦੁਆਰਾ ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਸੁਲਝਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪੀ ਕੰਘੇ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਰੂਪੀ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿੱਤ ਸੁਲਝਾਵੇ। ਸਿਰ ਦੇ ਤਾਲੂਏ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੰਘਾ ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਾਵਨ ਹਸਤ-ਕਮਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਤਲ ਹੈ।

3. ਕਿਰਪਾਨ:- ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਾਵਨ ਹਸਤ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਰਪਾਨ ਬਣੀ। ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਹੈ, ’ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਿਬੇਕ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਸਾਧਾਰਨ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ 712 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1947 ਈ. ਤਕ (12 ਸਦੀਆਂ) ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਰਤ ਇਸੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਸਦਕਾ ਕਦੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਲੁੱਟੀਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ, ਗੌਰੀ, ਬਾਬਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਜ਼ਤ ਆਬਰੂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਵੇਚਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ, ਜੈਨੀਆਂ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਤੇਗ ਦਾ ਬਲ ਖੋਹ ਕੇ ਨਿਹੱਥਾ, ਨਿਰਬਲ ਤੇ ਲਾਚਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿਰਪਾ+ਆਨ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਮਜ਼ਲੂਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਕਿਰਪਾਨਧਾਰੀ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧੰਨ-ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤਆਬਰੂ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਹਥਿਆਰ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ । ਸ਼ਸਤਰ ਹਿੰਸਾ ਤਦ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਰਾਜਸੀ ਸਵਾਰਥ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। ਕਿਰਪਾਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕੀਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤਕ 239 ਸਾਲ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਪਾਨਧਾਰੀ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਰਾਹੀਂ ਕੁੱਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਮੁੱਠ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ:

ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸਤ॥ (ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ)
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥

ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿਣਾ ਅਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। 1. ਧਰਮ ਰੱਖਿਆ 2. ਗ਼ਰੀਬ ਮਜ਼ਲੂਮ ਤੇ ਸਵੈ ਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਧਰਮਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਉੱਪਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ 14 ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਿਆ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਇੰਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਦਕਿ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਦਸਤੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਪੱਤ ਤੇ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਇਸੇ ਕਿਰਪਾਨ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲਿਜਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਬਹੁ-ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੁਡਾਇਆ ਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਰ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਸਤਰ-ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਭੇਡ-ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਨ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਬਿਨਾ ਤੇਗ ਸਸ਼ਤਰੰ ਨਰੰ ਭੇਡ ਜਾਨੋ। ਗਹੌ ਕਾਨ ਤਾ ਕੋ ਕਿਤੈ ਲੈ ਸਿਧਾਨੋ।

ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਦਰਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਕਰਦ (ਚਾਕੂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਚੀਰਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ’ਤੇ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਸੋਧਣਾ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ।ਇਹ ਤੱਥ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਲੁਟੇਰੇ, ਡਾਕੂ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਕਾਤਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰ ਅਮਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫਪੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਵਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਤਲਵਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛਕ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਕੁੱਲ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਅਮਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।

4. ਕੜਾ:- ‘ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ’ ਦੇ ਪਾਂਧੀਆਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਕਕਾਰ ਹੈ- ‘ਕੜਾ’। ਇਹ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੜਾ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਹਰ ਪਲ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਥਕੜੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਨੈਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਵਕਤ ਵਰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਹਾਗਣ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈਦਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਕਰ ਆਪ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੜਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ (ਹੁਕਮ)ਵਿਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਾਂ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਥੋਪਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੜਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਿਆਂ ਇਉਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਫੜਿਆ ਹੋਏ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੜਾ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਦਾ ਹੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਕੜੇ ਦੇ ਗੋਲ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸੰਮਿਲਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਮੰਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ”।

5. ਕਛਹਿਰਾ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਕਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਛਹਿਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਜਤ-ਸਤ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰ ਅਤੇ ਨਿਚੋੜ ਹੈ ਕਿ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਭਾਵ ਸੱਚ ਦੀ ਕੇਵਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਹੈ। ਕਛਹਿਰਾ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜਤਸਤ ਦੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਛਹਿਰਾ ਲੱਕ ਤੋਂ ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਤਨ ਨੂੰ ਢਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਧੋਤੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਹਿਰਾਵਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਜ ਕਰਨੇ ਵੀ ਔਖੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹਿੱਤ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਛਹਿਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖੇ, ਜਿਵੇਂ: ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਣਾ ਆਦਿ। ਕਛਹਿਰਾ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ, ਚੁਸਤੀ ਅਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੀ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਅਚਾਰ (ਨੈਤਿਕਤਾ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨੰਗੇਜ਼ਵਾਦ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਪੂਰਨ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੱਭਿਅਕ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਕਛਹਿਰਾ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਭਿਅਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਾਰ:- ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਆਤਮਿਕ ਮੰਥਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ-ਨਿਰਭੈਤਾ, ਦੇਗ-ਤੇਗ਼, ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਗੌਰਵ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਤਨ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਬਲ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗ਼ਲ, ਫਿਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਹੱਥੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਗਿਆਨਤਾ-ਵੱਸ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਸਮਝਣਾ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਸੱਚ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਦਿੱਬਤਾ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਮਨੋਰਥ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਹਿੱਤ ਖੇਤ ਦੇ ਆਲੇਦੁਆਲੇ ਵਾੜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਹਿੱਤ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਾੜ ਲਗਾਈ ਹੈ। ਕੇਸ ਰੱਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਆ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਕੰਘਾ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਕਿਰਪਾਨ ਧਰਮ, ਸਵੈ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ-ਮਜ਼ਲੂਮ ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ, ਕੜਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਦਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹੋਣ ਦਾ ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ ਸੱਚੇਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।