ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲਾ ਅਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਿੱਥੇ ਰਣ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਕਲਮ ਦੇ ਵੀ ਧਨੀ ਸਨ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁੱਢਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜਪਣਾ ਹੀ ਜਾਪ ਸਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਜਪੁ ਜੀ ਦੇ ਥਾਂ ਵੀ ਜਾਪ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ: “ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪ ਉਚਾਰਾ”। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਜਪ ਜਾਪ ਜਪੈ ਬਿਨਾ ਭੋਜਨ ਛਕਣਾ ਵਾਜਿਬ ਨਹੀਂ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ: “ਜਾਪੁ ਜਪੁਜੀ ਤੁਲਯ ਪਵਿਤ੍ਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।” ਇਹ ਬਾਣੀ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ 199 ਬੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 10 ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕੁੱਲ 22 ਛੰਦ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਅਨੁਸਾਰ: “ਇਹ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਤੁਕਬੰਦੀ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਅਨੂਠੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਏਕ ਮੂਰਤਿ ਅਨੇਕ ਦਰਸਨ ਪਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੈ।”

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਟ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਭੇਦਤਾ ਹੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪਰਮ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦੇ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਉੱਪਰ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਚੱਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ॥
ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤਿ ਕਿਹ॥
ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਤਿਮੋਜਿ ਕਹਿੱਜੈ॥
ਕੋਟਿ ਇੰਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰਾਣਿ ਸਾਹੁ ਸਾਹਾਣਿ ਗਣਿਜੈ॥
ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਮਹੀਪ ਸੁਰ ਨਰ ਅਸੁਰ ਨੇਤ ਨੇਤ ਬਨ ਤ੍ਰਿਣ ਕਹਤ॥
ਤਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਨਤ ਸੁਮਤਿ॥ (ਛਪੈ ਛੰਦ)

ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਇਕ ਦਮ ਨਿਰਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਤੋਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸਿਮਰਨ ਹੈ ਅਤੇ
ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਸਿੱਖੀ ਮਹੱਲ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਥੰਮ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਵੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਢੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਭੋਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਏਕਾਂਤ ਵਿਚ ਸਮਾਧੀ ਲਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਧਰਤ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਿਉਂਤ ਸਿਰਜੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ:

ਇਕੁ ਬਾਬਾ ਅਕਾਲ ਰੂਪੁ ਦੂਜਾ ਰਬਾਬੀ ਮਰਦਾਨਾ। (ਵਾਰ 1:35)

ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇ ਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਤਕ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤੱਤੀਆਂ ਤਵੀਆਂ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਬਰ ਤੇ ਜਬਰ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਜਬਰ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣਾ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਿਖਾਰੀ ਕਨਿੰਘਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਲਿਤਾੜੇ ਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਰੋਈ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਕੌਮ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਧਰਮ- ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਤੂਫਾਨੀ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਅਸਵਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਲੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਬਲ ਵੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਹਿੱਤ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਨਾਰਸ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਦੰਭੀ ਤੇ ਪਖੰਡੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਡਰ ਸਦਾ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਆਲੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਗੋਯਾ ਵੀ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਗਏ। ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰਮਣੀਕ ਸਥਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਸਵੱਈਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਜੋ ਇਕ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਵੀ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਖਲ੍ਹੋ ਕੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਵਾਜੇ ਸੁਤ ਦੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ’ਚ ਕੀਤੀ ਵਾਰਤਾ/ਵਿਥਿਆ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਜਿੱਥੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਕਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਇਸ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਗੁਣਾਂ ’ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਣੀ ਦੇ 199 ਬੰਦਾਂ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਕ ਅਨੋਖੇ ਅਤੇ ਅਨੂਠੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਓ ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਗੀਤਮਈ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵੀ ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਨੂਠਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਅਨੰਦ ਮਾਣਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਦੇਖਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਵੰਨਗੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਭਾਅ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਨਮਸਤ੍ਵੰ ਅਕਾਲੇ॥ ਨਮਸਤ੍ਵੰ ਕ੍ਰਿਪਾਲੇ॥
ਨਮਸਤੰ ਅਰੂਪੇ॥ ਨਮਸਤੰ ਅਨੂਪੇ॥ (ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ)

ਅਰੂਪ ਹੈਂ॥ ਅਨੂਪ ਹੈਂ॥ ਅਜੂ ਹੈਂ॥ ਅਭੂ ਹੈਂ॥ (ਚਾਚਰੀ ਛੰਦ)

ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਵੇਂ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹੁਣ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਚਰਪਟ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਅੰਮ੍ਰਿੱਤ ਕਰਮੇ॥ ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਧਰਮੇ॥ ਅਖੱਲ ਜੋਗੇ॥ ਅਚੱਲ ਭੋਗੇ॥74॥

ਰੂਆਲ ਛੰਦ ਦਾ ਵੇਗ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ:

ਆਦਿ ਰੂਪ ਅਨਾਦਿ ਮੂਰਤਿ ਅਜੋਨਿ ਪੁਰਖ ਅਪਾਰ॥ ਸਰਬ ਮਾਨ ਤ੍ਰਿਮਾਨ ਦੇਵ ਅਭੇਵ ਆਦਿ ਉਦਾਰ॥
ਸਰਬ ਪਾਲਕ ਸਰਬ ਘਾਲਕ ਸਰਬ ਕੋ ਪੁਨਿ ਕਾਲ॥ ਜੱਤ੍ਰ ਤੱਤ੍ਰ ਬਿਰਾਜਹੀ ਅਵਧੂਤ ਰੂਪ ਰਸਾਲ॥79॥

ਮਧਭੁਆਰ ਛੰਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਬਦਲਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿਦਾੰ ਹੈ:

ਗੁਨ ਗਨ ਉਦਾਰ॥ ਮਹਿਮਾ ਅਪਾਰ॥ ਆਸਨ ਅਭੰਗ॥ ਉਪਮਾ ਅਨੰਗ॥87॥

ਮਧੁਭਾਰ ਛੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਤੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ :

ਕਿ ਆਭਿਜ ਲੋਕੈ॥ ਕਿ ਆਦਿਤ ਸੋਕੈ॥
ਕਿ ਅਵਧੂਤ ਬਰਨੈ॥ ਕਿ ਬਿਭੂਤ ਕਰਨੈ॥104॥

ਅੰਦਾਜ਼ ਦੀ ਵਿਿਭੰਨਤਾ ਰਸਾਵਲ ਛੰਦ ਵਿਚ ਪਰਤੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਨ ਪੋਤ੍ਰੈ ਨ ਪੁੱਤ੍ਰੈ॥ ਨ ਸਤ੍ਰੈ ਨ ਮਿਤ੍ਰੈ॥
ਨ ਤਾਤੈ ਨ ਮਾਤੈ॥ ਨ ਜਾਤੈ ਨ ਪਾਤੈ॥148॥

ਹਰਿਬੋਲਮਨਾ ਛੰਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਹਾਅ ਹੈ:

ਭਵ ਭੰਜਨ ਹੈਂ॥ ਅਰਿ ਗੰਜਨ ਹੈਂ॥ ਰਿਪੁ ਤਾਪਨ ਹੈਂ॥ ਜਪੁ ਜਾਪਨ ਹੈਂ॥182॥
\ਅਕਲੰ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈਂ॥ ਸਰਬਾ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈਂ॥ ਕਰਤਾ ਕਰ ਹੈਂ॥ ਹਰਤਾ ਹਰਿ ਹੈਂ॥183॥
ਪਰਮਾਤਮ ਹੈਂ॥ ਸਰਬਾਤਮ ਹੈਂ॥ ਆਤਮ ਬਸ ਹੈਂ॥ ਜਸ ਕੇ ਜਸ ਹੈਂ॥184॥

ਅਗੰਮ, ਅਪਾਰ, ਪਰਵਦਗਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ ’ਚ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੁੜ ਏਕੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ‘ਏਕ ਅਛਰੀ ਛੰਦ’ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਲੇਖੈ ਇਕ ਗਲ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਹੀ ਗੱਲ ਮੁਕਦੀ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਚੌੜੀ ਖੇਲ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅੰਤ ਕੋ ਫਿਰਿ ਏਕ ’ਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਏਕਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਏਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਏਕੁ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਦੁਕਾਲੰ ਪ੍ਰਣਾਸੀ ਦਿਆਲੰ ਸਰੂਪੇ॥
ਸਦਾ ਅੰਗ ਸੰਗੇ ਅਭੰਗੰ ਬਿਭੂਤੇ॥ (ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ)

ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਾਗ ਦਾ ਕੀਲਿਆ ਨਾਗ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਝੂੰਮਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਜਗਿਆਸੂ ਸਮਰਪਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੰਤਰ ਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ’ ਵੀ ਪਿਆਰ ਵੱਸ ਆਪਣਾ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਜਗਿਆਸੂ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਚਿਤਵਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਨੁ ਆਪਿ ਸਰਗੁਨੁ ਭੀ ਓਹੀ॥ ਕਲਾ ਧਾਰਿ ਜਿਨਿ ਸਗਲੀ ਮੋਹੀ॥ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਿਰਗੁਣ ਦਾ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਉਸ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਜਲੀ ਆਪ ਤਾਂ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗਤ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਇਕ ਮਨ ਇਕ ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪੂਰਨ ਜੋਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ: ‘ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਤਿ ਚਿਤ-ਅਨੰਦ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਕੰਨ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਹੱਥ ਛੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਨੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਸੁੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੀਭ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਚੱਖ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਜਾਪ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੁਲਾਸ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਲੱਖਣ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਜਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸੁਜਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸਿਮਰਨ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਸਿਰਲੱਥ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸਿਜਦਾ ਹੈ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ:
1. ਚੋਣਵੀਂ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ. ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1996.
2. ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਰਸ਼ਨ (ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ) ਕਲਮ-ਮੰਦਰ ਪਟਿਆਲਾ, 1982.
3. ਚੋਣਵੀਂ ਬਾਣੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ (ਗਿ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ) ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1967.
4. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ (ਬ੍ਰਹਮ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ) ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1999
5. ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ।