ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਮੂਨਕ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਬਾਂਗਰੂ ਇਲਾਕਾ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦੇਹਲਾ ਸੀਹਾਂ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਹਰਿ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 14 ਜਨਵਰੀ, 1761 ਈ: ਨੂੰ ਇਕ ਬਾਲਕ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੇ, ਰਣ-ਤੱਤੇ ਵਿਚ ਜੂਝ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦਿਆਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਾਂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ (ਅਸਲ ਨਾਂ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਹਰਿ ਕੌਰ ਜੀ ਵੀ ਘਰ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੌੜੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰਪੁਰੀ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ, ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਠਣ-ਪਾਠਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸੰਥਯਾ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਠ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਕੰਠ ਕਰ ਲਈ। ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖੀ। ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਕੂਰੀਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਪੰਥ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰੇ।

ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਉਸਰੱਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਪ ਇਕ ਥੰਮ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਝਰੋਖੋ ਵਿਚ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਹ ਹਸਤੀ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ‘ਬਾਬਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗਗਨ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜੰਗ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਨਾ ਲੜੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ।

ਜਦੋਂ 1805 ਈ: ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪ-ਖਾਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਫਸੀਲ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਭਿਅੰਕਰ ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਆ ਖਲੋਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਖੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਹੋਣੋ ਟਲ ਗਿਆ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਐਸੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।

ਸੰਨ 1807 ਈ: ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕਸੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਦੋਹਾ ਧਿਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਕੁਤਬਦੀਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲੁਕਣ-ਮੀਟੀ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਖੇਡਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਸੱਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ, 1807 ਨੂੰ ਇਸ ਖਾਲਸਾਈ ਦਲ ਨੇ ਕਸੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਲਮਕਦਾ ਡਿੱਠਾ ਤਾਂ ਇਕ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਰਾਤੋਂ- ਰਾਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਹੇਠ ਸੁਰੰਗਾਂ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਰੂਦ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋੜੇ ਦਾਗ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਿੱਤ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ ਐਸਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜ੍ਹਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੱਥ ਰਿਹਾ। ਮੁਲਤਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਲੜ੍ਹਾਈਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਸੇਵਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮਤ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਭੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਸੰਨ 1818 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਫਤਿਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਖਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਯੋਜਨਾ-ਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਮਾਂਡਰ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਸ ਪਾਸ ਭਾਰੀ ਤੋਪ-ਖਾਨਾ, ਪੈਦਲ ਫੌਜ, ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਫੌਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ, ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਆਖਿਰ ਜਿੱਤ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਹੋਈ। ਮੁਲਤਾਨ ਫਤਿਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਤਿਹ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਉਸ ਵਿਚ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਫਤਿਹ ਨਿਰੋਲ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਉਂਦੀ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਖਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਖੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1823 ਈ: ਵਿਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸਾ ਕਰ ਕੇ ਤੋੜ ਨਿਭਾਉਣ ਹਿਤ ਪਠਾਣ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾ ਕੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਦਲੇਰੀ, ਨਿਡਰਤਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 18 ਮਾਰਚ, 1823 ਈ: ਨੂੰ ਉਹ ਜੰਗ-ਏ-ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਲੰਡੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੀਰ-ਸਵਾਕ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕਰਾਫਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰ, ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਲਗਵਾਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਕਾਬਜ਼ ਹੈ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਲਈ ਅਸੀਮ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। “ਮਰਉ ਤ ਹਰਿ ਕੈ ਦੁਆਰ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸਮੋ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਲਾਸਾਨੀ ਸੂਰਮਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੁੱਲ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਨਖਾਹ ਵੀ ਲਾਈ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਖਿੜ੍ਹੇ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧੇ ’ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਮਾਣ ਕਰੇ ਓਨਾ ਹੀ ਥੋੜਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਅਗਵਾਈ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇਗੀ।