ਜਾਹਰ ਪੀਰੁ ਜਗਤੁ ਗੁਰੁ ਬਾਬਾ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਤ ਲੋਕ ’ਚ ‘ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ।’ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੀ ਇਹ ਸੀ :

ਕਲਿ ਤਾਰਣਿ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਆਇਆ। (ਵਾਰ 1:23)

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਰੋਂਦੀ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਈ ਤਾਂ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੀ ਆਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰ-ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮਾਤ ਲੋਕ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ। ਆਪ ਨਰਾਇਣ ਕਲਾ ਧਾਰਿ ਜਗ ਮਹਿ ਪਰਵਰਿਓ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਸਨ। ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ। (ਵਾਰ 1:24)

ਇਸ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੰਬਾ-ਚੌੜਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘਾਲਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਬ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬੰਦ ਕਮਰੇ ’ਚ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿੱਗਰ ਅਤੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਸਕਣਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੋਈ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਲਿਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਤੱਕਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅੰਦਰ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਕੀ ਲਿਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਕਦੇ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਨਹੀਂ? ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਸਮਾਂ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਿਆਣੇ ਸੱਜਣ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਇ ਤਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਠੀਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਥੋੜਾ- ਬਹੁਤ ਅਮਲ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਧਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵੀ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਪਰੋਕਤ ਉਦਾਹਰਨ ਤਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਾਂ ਧੁਰ ਦਰਗਾਹੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਬੇਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਸਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕਰਾਂਗੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਇੱਕ ਅਤੀ ਸੁਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰਨੀ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1469 ਈ. ਨੂੰ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ, ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਰਾਇ ਮਹਿਤਾ (ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ) ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਗੋਪਾਲ ਜੀ ਪਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਟੀ ਪੜ੍ਹਾ ਆਏ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਜ ਨਾਥ ਜੀ ਪਾਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਅੱਗੇ ਵੀ ‘ਓਮ ਨਮੋ ਸਿਧਮ’ ਦਾ ਅੰਤਰੀਵ ਭਾਵ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਧਰਿਆ। ਕੁਤਬਦੀਨ ਮੌਲਾਨਾ ਪਾਸ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲੈਣ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਬ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪੰਡਤ ਹਰਦਿਆਲ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਞੂ ਬਾਰੇ ਅਸਲ ਸੋਝੀ ਕਰਵਾਈ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਉਪਰਾਮਤਾ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਵੈਦ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।

ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਭੈਣ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੈ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵੱਲ ਰੁਚੀ ਵਧਾਉਣ ਹਿੱਤ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਰਾਇ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਕੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰਾਂ— ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦੋਂ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ’ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਵਾਂ ਸੱਚ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਭਾਵ ‘ਮੂਲ ਮੰਤਰ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ:

“ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ”

ਉਪਰੰਤ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਘਰ- ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰੋਂ ਚੱਲ ਪਏ:

ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ। (ਵਾਰ 1:24)

ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਰਕਿਆਂ, ਧਰਮਾਂ, ਮਜ਼ਹਬਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ (1521-1539) ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਬਿਤਾਇਆ। ਇਹ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਾਰੰਸ਼ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “Ripeness is all”

ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਏ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਣਾ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲੋਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਸੰਭਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਹੀ।

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦਾ ਵਾਸਾ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੰਗਾਂ, ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਜਰਨੈਲੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਜਗਾ ਚੁਣਨੀ ਬਹੁਤ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਪੱਖੋ ਕੇ ਰੰਧਾਵੇ’ ਨੇੜੇ ਵਾਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿੱਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਵਿਚ ਉਚੇਚਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਭਾਈ ਦੋਦੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਕਰੋੜੀਏ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਤਲਵੰਡੀ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਸੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਮਰੇ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਆਏ-ਗਏ ਲਈ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੋ ਗਈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਸਵੇਰੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ‘ਸੋਦਰ’ ਤੇ ‘ਆਰਤੀ’ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ:

ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ ਭੇਖੁ ਉਦਾਸੀ ਸਗਲ ਉਤਾਰਾ।
ਪਹਿਰਿ ਸੰਸਾਰੀ ਕਪੜੇ ਮੰਜੀ ਬੈਠਿ ਕੀਆ ਅਵਤਾਰਾ।. . .
ਗਿਆਨੁ ਗੋਸਟਿ ਚਰਚਾ ਸਦਾ ਅਨਹਦਿ ਸਬਦਿ ਉਠੇ ਧੁਨਕਾਰਾ।
ਸੋਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ।. . . (ਵਾਰ 1:38)

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ 375 ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ 70 ਘੁਮਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸੰਗਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਭਰਦੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ’ਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀਹ ਨਾਮ-ਰਸੀਏ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਜੀ, ਭਾਈ ਮੂਲਾ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਿਥਾ, ਭਾਈ ਪੇਡਾ, ਭਾਈ ਰਾਮਾ, ਭਾਈ ਦੌਲਤ ਖਾਨ, ਭਾਈ ਮਾਲੋ, ਭਾਈ ਮਾਂਗਾ, ਭਾਈ ਕਾਲੂ ਖੱਤਰੀ, ਭਾਈ ਭਗਤਾ, ਭਾਈ ਵੰਸੀ, ਭਾਈ ਸੀਂਹਾਂ, ਭਾਈ ਜਾਪੂ, ਭਾਈ ਗੱਜਣ, ਭਾਈ ਭਗੀਰਥ, ਭਾਈ ਅਜਿੱਤਾ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਪਿਰਾਣਾ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਜੀ। ਮੁਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹੈਵਾਨ ਤੋਂ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ।

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੀ ਛੋਟੀਆਂ- ਛੋਟੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਅੱਚਲ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟ ਹੋਈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੌੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਫਿਟਕਾਰ ਪਾਈ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀਆਂ ਦੇ ਦਰਾਂ (ਘਰਾਂ) ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਭੀਖ ਮੰਗਦੇ ਸਨ।

ਮੁਲਤਾਨ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਭਰੇ ਕਟੋਰੇ ਉੱਪਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਮੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ, ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬ, ਦੇ ਕੇ ਪੋਥੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਟਕਸਾਲ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਬੰਧੀ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ’ਚ ਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ।

ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕੀਰਤੀ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ-ਆਪ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਗੁਜ਼ਰੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਆਂਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਫਲਤਾ ਸੰਗ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਹਰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੁੱਠੀ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ? ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਸਿੱਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ— ‘ਮਹਾਰਾਜ! ਇਸ ਵਿਚ ਕੀ ਨਹੀਂ।’ ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬੰਦ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਘਟਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਗਈ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ‘ਨਾਨਕਾਇਣ’ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੰਜ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:-

ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਨਰੇਲ ਇਕ, ਫਿਰ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ।
ਝੁਕ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਜਾਣ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੱਖ।

ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ— “ਜਾਂ ਸੁਧੋਸੁ ਤਾਂ ਲਹਣਾ ਟਿਕਿਓਨੁ” ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 22 ਸਤੰਬਰ, 1539 ਈ. ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਰਾਬਰਟ ਐਨ ਕਸਟ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:-

“ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇੱਕੋ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਕਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਧ ਬਣੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਹ ਦੀਵਾਰ ਸਾਂਝੀ ਹੋਵੇ।”

ਇਹ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਆਖ਼ਰ ਰਾਵੀ ਨੇ ਇਹ ਰੱਬੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।