ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਜੋਤ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਜਲ ਰਹੀ ਲੋਕਾਈ ਅੰਦਰ ਠੰਢ ਵਰਸਾਈ ਅਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਇਸ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੀਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਲਾਹੀ ਛਰਾਟਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਪਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠਾਰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। 1604 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ’ ਨੂੰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ। ‘ਜਪੁ ਜੀ’ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ, ਸੱਚਖੰਡ ਤਕ ਜਾਣ ਲਈ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਠੱਤੀ ਪਉੜੀਆਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦੇਸ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਡਾ. ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਏਕੰਕਾਰ, ਨਿਰੰਕਾਰ, ਅਨੰਤ, ਸੱਚ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਲਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੋਰਥ ਵਾਲਾ ਸਚਿਆਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਲਈ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਤਕ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਜਪੁ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਸੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸੱਚ, ਪੂਰੇ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਪੂਰੇ ਸੱਚ ਦਾ ਨਾਮ, ਪੂਰੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸੱਚ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਨ ਸੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।...ਜੋ ਅਗੰਮ ਅਪਾਰ ਦਰਸ਼ਨ(Mega Philosophy) ਇਸ ਜਪੁ ਵਿਚ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸਾਨੀ, ਬਰਾਬਰ ਦਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਜੇ ਤਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਜੇ ਤਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ | "

ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ, ਇਕ ਮੰਗਲਾਚਰਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਸਲੋਕ, ਅਠੱਤੀ ਪਉੜੀਆਂ, 375 ਤੁਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ 2086 ਸ਼ਬਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਡਾ. ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ‘ਏਕ ਓਅੰਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ’ ਟੀਕਾ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿਚ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਆਕਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੋਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨਿਯਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਣ। ਡਾ. ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਨੁਸਾਰ, “ਉਂਝ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣਕ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਘੋਖੇ ਬਿਨਾ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ/ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹਨ।” ਇਸ ਲਈ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ੁਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਅਧਿਐਨ: ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ’ ਹੈ।

ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨਿਯਮ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਕਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਾਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣਾ ਉਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਅਧਿਐਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗਾਂ (ਧੁਨੀ, ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕ, ਅਰਥ) ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਅੰਗ- ਧੁਨੀ, ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੰਗ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਪ-ਅੰਗ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਵਿਆਕਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ, ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ— ਨਾਮ, ਆਖਿਆਤ ਅਤੇ ਅਵਯ। ਨਾਮ ਵਿਚ ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆਤ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚਦੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਵਯਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਨੌਂ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਅਧਿਐਨ ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੌਂ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੱਤ ਸ਼ਬਦ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਲਏ ਗਏ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੁਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ', ਡਾ. ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਏਕ ਓਅੰਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ (ਜਪੁ ਨੀਸਾਣੁ)' ਅਤੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਲਵਾੜਾ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਰਲ ਵਿਆਕਰਣ-ਬੋਧ (ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਜਿਲਦ ਦੂਜੀ) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਨਾਂਵ :

1.ਨਾਨਕ (ਸੰਬੋਧਨ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥1॥ {ਹੇ ਨਾਨਕ}
2. ਸਿਆਣਪਾ (ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਬਹੁ ਵਚਨ) ਸਹਸ ਸਿਆਣਪਾ ਲਖ ਹੋਹਿ ਤ ਇਕ ਨ ਚਲੈ ਨਾਲਿ ॥ {ਸਿਆਣਪਾਂ}
3. ਸਚਿਆਰਾ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ॥ {ਸਚਿਆਰਾ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ}
4.ਹੁਕਮਿ (ਕਰਣ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ {ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ}
5.ਦਾਤਿ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ ॥ {ਦਾਤ ਨੂੰ}
6.ਤਨੁ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਗਾਵੈ ਕੋ ਸਾਜਿ ਕਰੇ ਤਨੁ ਖੇਹ ॥ {ਤਨ ਨੂੰ}
7. ਕਪੜਾ (ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਕਰਮੀ ਆਵੈ ਕਪੜਾ ਨਦਰੀ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ ॥ {ਕੱਪੜਾ}

ਪੜਨਾਂਵ :

1.ਕੋ (ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਗਾਵੈ ਕੋ ਤਾਣੁ ਹੋਵੈ ਕਿਸੈ ਤਾਣੁ ॥ {ਕੋਈ} ॥
2. ਹਉ (ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਜੇ ਹਉ ਜਾਣਾ ਆਖਾ ਨਾਹੀ ਕਹਣਾ ਕਥਨੁ ਨ ਜਾਈ ॥ {ਮੈਂ}
3. ਸੋ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ॥5॥ {ਉਹ}
4. ਮੈ (ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ॥5॥ {ਮੈਂ}
5.ਕਿ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਾ ਜੇ ਤਿਸੁ ਭਾਵਾ ਵਿਣੁ ਭਾਣੇ ਕਿ ਨਾਇ ਕਰੀ ॥ {ਕੀ}
6. ਤਿਸੁ (ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਜੇ ਤਿਸੁ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵਈ ਤ ਵਾਤ ਨ ਪੁਛੈ ਕੇ ॥ {ਉਸ ਦੀ}
7. ਤੂ (ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਦੂਜਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਤੂ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤਿ ਨਿਰੰਕਾਰ ॥16॥ {ਤੂੰ}

ਕਿਰਿਆ :

1.ਹੈ (ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ, ਸਕਰਮਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥1॥ {ਹੈ}
2.ਹੋਸੀ (ਭਵਿਖਤ ਕਾਲ, ਸਕਰਮਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥1॥ {ਹੋਵੇਗਾ}
3.ਲਿਖਿਆ (ਭੂਤ ਕਾਲ, ਅਕਰਮਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ ॥1॥ {ਲਿਖਿਆ
4.ਹੋਵਨਿ (ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ, ਸਕਰਮਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਬਹੁ ਵਚਨ) ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ {ਹੁੰਦੇ ਹਨ}
5.ਜਾਈ (ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ, ਸਕਰਮਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ {ਜਾਂਦਾ ਹੈ}
6. ਮਿਲੈ (ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ, ਸਕਰਮਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਇਕ ਵਚਨ) ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ {ਮਿਲਦੀ ਹੈ}
7. ਮੰਗਹਿ (ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ, ਅਕਰਮਕ, ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ, ਬਹੁ ਵਚਨ) ਆਖਹਿ ਮੰਗਹਿ ਦੇਹਿ ਦੇਹਿ ਦਾਤਿ ਕਰੇ ਦਾਤਾਰੁ ॥ {ਮੰਗਦੇ ਹਨ}

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ:

1. ਸਾਚਾ (ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਸਾਚੁ ਨਾਇ ਭਾਖਿਆ ਭਾਉ ਅਪਾਰੁ ॥ {ਸੱਚਾ}
2. ਸਚੁ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਚੁ ਨਾਉ ਵਡਿਆਈ ਵੀਚਾਰੁ ॥ {ਸੱਚ}
3. ਜੇਤੀ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਜੇਤੀ ਸਿਰਠਿ ਉਪਾਈ ਵੇਖਾ ਵਿਣੁ ਕਰਮਾ ਕਿ ਮਿਲੈ ਲਈ ॥ {ਜਿੰਨੀ} 4.ਇਕ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਗੁਰਾ ਇਕ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ ॥ {ਇਕ}
5.ਇਕੁ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ॥6॥ {ਇਕ}
6. ਨਵਾ (ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਬਹੁ ਵਚਨ) ਨਵਾ ਖੰਡਾ ਵਿਚਿ ਜਾਣੀਐ ਨਾਲਿ ਚਲੈ ਸਭੁ ਕੋਇ ॥ {ਨੌਂ}
7. ਚੰਗਾ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ) ਚੰਗਾ ਨਾਉ ਰਖਾਇ ਕੈ ਜਸੁ ਕੀਰਤਿ ਜਗਿ ਲੇਇ ॥ {ਚੰਗਾ, ਵੱਡਾ}

ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ :

1. ਏਵੈ ਨਾਨਕ ਏਵੈ ਜਾਣੀਐ ਸਭੁ ਆਪੇ ਸਚਿਆਰੁ ॥4॥ {ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ}
2. ਵਿਣੁ ਜੇਤੀ ਸਿਰਠਿ ਉਪਾਈ ਵੇਖਾ ਵਿਣੁ ਕਰਮਾ ਕਿ ਮਿਲੈ ਲਈ ॥ {ਬਿਨਾ}
3. ਸਦਾ ਨਾਨਕ ਭਗਤਾ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸੁ ॥ {ਸਦਾ}
4.ਪਿਛੈ ਜੇ ਕੋ ਕਹੈ ਪਿਛੈ ਪਛੁਤਾਇ ॥ {ਪਿੱਛੋਂ}
5.ਸਾਥਿ ਮੰਨੈ ਜਮ ਕੈ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਇ ॥ {ਨਾਲ}
6. ਤਿਥੈ ਤਿਥੈ ਸੋਹਨਿ ਪੰਚ ਪਰਵਾਣੁ ॥ {ਉੱਥੇ} 2. ਓਥੈ ਕਚ ਪਕਾਈ ਓਥੈ ਪਾਇ ॥ {ਉੱਥੇ}

ਯੋਜਕ :

1. ਜੇ ਤਿਸੁ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵਈ ਤ ਵਾਤ ਨ ਪੁਛੈ ਕੇ ॥ {ਜੇ}
2. ਤ ਜੇ ਤਿਸੁ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵਈ ਤ ਵਾਤ ਨ ਪੁਛੈ ਕੇ ॥ {ਤਾਂ}
3.ਜਿ ਵੇਲ ਨ ਪਾਈਆ ਪੰਡਤੀ ਜਿ ਹੋਵੈ ਲੇਖੁ ਪੁਰਾਣੁ ॥ {ਜੇ}
4. ਅਤੈ ਨਦੀਆ ਅਤੈ ਵਾਹ ਪਵਹਿ ਸਮੁੰਦਿ ਨ ਜਾਣੀਅਹਿ ॥ {ਅਤੇ}
5.ਪਤੈ ਆਖਹਿ ਗੋਪੀ ਤੈ ਗੋਵਿੰਦ ॥ {ਅਤੇ}
6.ਤਾ ਤਾ ਆਖਿ ਨ ਸਕਹਿ ਕੇਈ ਕੇਇ ॥ {ਤਾਂ}

ਵਿਸਮਿਕ :

ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਵਿਸਮਿਕ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।

ਸੰਬੰਧਕ :

1. ਅੰਦਰਿ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ {ਅੰਦਰ}
2. ਕਾ ਨ ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ ॥5॥ {ਦਾ}
3. ਵਿਚਿ ਮਤਿ ਵਿਚਿ ਰਤਨ ਜਵਾਹਰ ਮਾਣਿਕ ਜੇ ਇਕ ਗੁਰ ਕੀ ਸਿਖ ਸੁਣੀ ॥ {ਵਿਚ}
4. ਕੀ ਮਤਿ ਵਿਚਿ ਰਤਨ ਜਵਾਹਰ ਮਾਣਿਕ ਜੇ ਇਕ ਗੁਰ ਕੀ ਸਿਖ ਸੁਣੀ ॥ {ਦੀ}
5.ਕੇ ਸੁਣਿਐ ਸਰਾ ਗੁਣਾ ਕੇ ਗਾਹ ॥ {ਦੇ}
6. ਦੀ ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਕੀਤਾ ਆਪਣਾ ਜਿਵ ਤਿਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ॥ {ਦੀ}
7. ਇਕ ਜੀਭੌ ਲਖ ਹੋਹਿ ਲਖ ਹੋਵਹਿ ਲਖ ਵੀਸ ॥ {ਤੋਂ}

ਨਿਪਾਤ :

1. ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥੧॥ {ਵੀ}
2.ਨ ਸੋਚੈ ਸੋਚਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖ ਵਾਰ ॥ {ਨਾ}
3.ਨਾਹਿ ਜਿਨਿ ਏਹਿ ਲਿਖੇ ਤਿਸੁ ਸਿਰਿ ਨਾਹਿ॥ {ਨਹੀਂ}
4.ਨਾਹੀ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਨਾਹੀ ਕੋ ਥਾਉ ॥ {ਨਹੀਂ}
5. ਹੀ ਆਪੇ ਬੀਜਿ ਆਪੇ ਹੀ ਖਾਹੁ ॥ {ਹੀ}
6.ਨਾ ਥਿਤਿ ਵਾਰੁ ਨਾ ਜੋਗੀ ਜਾਣੈ ਰੁਤਿ ਮਾਹੁ ਨਾ ਕੋਈ ॥ {2.ਨਹ ਆਖਣਿ ਜੋਰੁ ਚੁਪੈ ਨਹ ਜੋਰੁ ॥ {ਨਹੀਂ} ਨਾ}

ਸਾਰ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਿਰਤ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ' ਦੁਆਰਾ ਪਾਈ ਗਈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ (ਸ਼ਬਦਾਂਤਿਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ) ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਢਲੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ', ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹਰ ਅਗਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਲਵਾੜਾ, ਡਾ. ਹਰਕੀਰਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਚੀਮਾ) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਜਪੁ ਜੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨੌਂ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ, ਕਿਰਿਆ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਯੋਜਕ, ਵਿਸਮਿਕ, ਨਿਪਾਤ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।ਯੋਜਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੇਠ ਲਏ ਗਏ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਕਰਨਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਹੇਠਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੁਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤੁਕ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਅਰਥ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੁਕ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।