ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਥਾਹ ਸਾਗਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਆਏ ‘ਮਨ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।

‘ਮਨ’ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲੰਬਾ-ਚੌੜਾ ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਮਨ’ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਭਰਪੂਰ ਚਿੰਤਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਾਂਗ ‘ਮਨ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਤਕ ਖੋਜ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ‘ਮਨ’ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਤਕ ਫਰੋਲਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ, ਯੁੰਗ ਅਤੇ ਐਡਲਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਸਬੰਧੀ ਡੂੰਘਾ ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ‘ਮਨ’ ਸਬੰਧੀ ਚਿੰਤਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਦਾ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਕਥਨਾਂ ਵਿਚ ‘ਮਨ’ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨ-ਸਾਧਣ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਸ਼-ਮਨ, ਚਿੱਤ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ, “ਮਨ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਿਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਕਲਪ- ਵਿਕਲਪ ਫੁਰਦੇ ਹਨ।”

ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਤਤਲੇ ‘ਮਨ’ ਸਬੰਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਮਨ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਜਾਂ ਪਕੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਨਸਾਨੀ ਜਿਸਮ ਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸੂਖ਼ਸ਼ਮ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੈ। ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਣ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਰਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਕਲਪਾਂ-ਵਿਕਲਪਾਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।” ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਅਨੁਸਾਰ, “ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ (ਮਨਬਤੇ ਅਨੇਨ ਇਤਿ ਮਨ) ਉਂਞ ਮਨ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸੰਕਲਪ, ਇੱਛਾ, ਰਾਗ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਬੋਧ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖ਼ਮ ਅੰਸ਼ ਹੈ।” ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਮਨ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਜੋ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਪੰਜ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੋਮਈ ਕੋਸ਼ ਹੈ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ, ਮਨ, ਆਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ’ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਲੰਬਾ-ਚੌੜਾ ਚਿੰਤਨ-ਮੰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ‘ਮਨ’ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਭੇਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ‘ਮਨ’ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਵਿਕਾਰ ਚਿੰਬੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਸਾਧਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਰੂਪੀ ਨਾਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਜਪੁ’ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਨ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ ॥ (ਪੰਨਾ 6)

ਅਰਥਾਤ ‘ਮਨ’ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਹੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਾਣੀਕਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ, ਸੰਬੋਧਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਮੇਰੇ ਮਨ ਨਾਮ ਕੀ ਕਰਿ ਟੇਕ॥
ਤਿਸਹਿ ਬੂਝੁ ਜਿਨਿ ਤੂ ਕੀਆ ਪ੍ਰਭੁ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਏਕ॥ (ਪੰਨਾ 1007)

ਮਨ ਅੰਤਰਿ ਬੋਲੈ ਸਭੁ ਕੋਈ॥
ਮਨ ਮਾਰੇ ਬਿਨੁ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਈ ॥ (ਪੰਨਾ 329)

ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੀ ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਮਲੁ ਲਾਗੀ ਕਾਲਾ ਹੋਆ ਸਿਆਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 651)

ਮਨ ਕੇ ਅਧਿਕ ਤਰੰਗ ਕਿਉ ਦਰਿ ਸਾਹਿਬ ਛੁਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 1088)

ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਭਗਤ ਜਨ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ, ਪਰਖਦੇ ਤੇ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਣੀਕਾਰ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ) ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ- ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ‘ਮਨ’ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਗੰਧ, ਰੂਪ) ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ:

ਇਹੁ ਮਨੁ ਸਕਤੀ ਇਹੁ ਮਨੁ ਸੀਉ॥
ਇਹੁ ਮਨੁ ਪੰਚ ਤਤ ਕੋ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 342)

ਇਹ ਮਨੁ ਕਰਮਾ ਇਹ ਮਨੁ ਧਰਮਾ॥
ਇਹ ਮਨੁ ਪੰਚ ਤਤੁ ਤੇ ਜਨਮਾ॥ (ਪੰਨਾ 415)

ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਾਤਵਿਕ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਅਸਥੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਸੂਖ਼ਮ। ਮਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਸਰੂਪ ਸਬੰਧੀ, ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਵਿਚ ਮਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ/ਰੂਪਕ-ਮਨ ਵਣਜਾਰਾ, ਮਨ ਮੈਗਲ ਅਤੇ ਸੁੰਨ-ਮਨ, ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਰਜਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਤਨੁ ਹਟੜੀ ਇਹੁ ਮਨੁ ਵਣਜਾਰਾ॥
ਨਾਨਕ ਸਹਜੇ ਸਚੁ ਵਪਾਰਾ॥ ਪੰਨਾ 942)

ਇਹ ਮਨੁ ਮੈਗਲੁ ਕਹਾ ਬਸੀਅਲੇ ਕਹਾ ਬਸੈ ਇਹੁ ਪਵਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 945)

ਹਿਰਦਾ ਦੇਹ ਨ ਹੋਤੀ ਅਉਧੂ ਤਉ ਮਨੁ ਸੁੰਨਿ ਰਹੈ ਬੈਰਾਗੀ॥ (ਪੰਨਾ 945)

ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਪਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਹੱਟੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸੱਚੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜੋਗੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅਮੋੜ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਹਿਰਦਾ, ਦੇਹ ਆਦਿ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਿਰਦਾ ਦੇਹ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤਾਂ ਮਨ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸੁੰਨ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਮਨ’ ਰੂਪੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਸੰਚਾਰੀ-ਜੁਗਤਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਚਾਰੀ-ਜੁਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੁਗਤ ਰੂਪਕ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੈ। ਰੂਪਕ-ਰਚਨਾ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸੌਂਦਰਯ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪਕ ਅਰਥ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸੁਹਜ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਸੋਮੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਅਥਵਾ ਦੈਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਜੋ ਅਮੂਰਤ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਹੈ, ਨੂੰ ਸਮੂਰਤ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਮਨ’ ਜਿਹੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਰਤੇ ਹਨ:-

1. ਸਥੂਲ ਰੂਪਕ
2. ਸੂਖ਼ਮ ਰੂਪਕ

ਸਥੂਲ ਵਰਗ ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਮ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਖ਼ਮ ਵਰਗ ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਵਿਚ - ਮਾਇਆ, ਧਾਇਆ, ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ, ਮਧੂਸੂਦਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੀਉ ਆਦਿ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

‘ਹਾਥੀ’ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ :

ਮਨ ਕੁੰਚਰੁ ਪੀਲਕੁ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨੁ ਕੁੰਡਾ ਜਹ ਖਿੰਚੇ ਤਹ ਜਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਹਸਤੀ ਕੁੰਡੇ ਬਾਹਰਾ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਉਝੜਿ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 516)

ਮਨੁ ਮੈਗਲੁ ਸਾਕਤੁ ਦੇਵਾਨਾ॥
ਬਨ ਖੰਡਿ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਹੈਰਾਨਾ॥
ਇਤ ਉਤ ਜਾਹਿ ਕਾਲ ਕੇ ਚਾਪੇ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੋਜਿ ਲਹੈ ਘਰੁ ਆਪੇ॥ (ਪੰਨਾ 415)

ਅਰਥਾਤ ਵਿਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਅਮੋੜ, ਅੱਥਰਾ, ਬੇਸਮਝ, ਮਲੀਨ, ਭ੍ਰਮਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਖਰੂਦੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਹਾ-ਧੁਆ ਕੇ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਸੁਆਰਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਚਿੱਕੜ ਵੇਖੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਚਿੱਕੜ ਦੀ ਸੁੰਡ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਉਲੱਦ ਲਵੇਗਾ।

ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਊਠ, ਸੱਪ, ਕੁੱਤਾ, ਸੂਰ, ਡੱਡੂ, ਬੈਲ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਰੂਪਕਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 238)

ਮਨ ਖੁਟਹਰ ਤੇਰਾ ਨਹੀ ਬਿਸਾਸੁ ਤੂ ਮਹਾ ਉਦਮਾਦਾ ॥
ਖਰ ਕਾ ਪੈਖਰੁ ਤਉ ਛੁਟੈ ਜਉ ਊਪਰਿ ਲਾਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 815)

ਕਬੀਰ ਮਨੁ ਪੰਖੀ ਭਇਓ ਉਡਿ ਉਡਿ ਦਹ ਦਿਸ ਜਾਇ ॥
ਜੋ ਜੈਸੀ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲੈ ਸੋ ਤੈਸੋ ਫਲੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1369)

ਮਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਜੋਗੀ, ਭੋਗੀ, ਪਰਦੇਸੀ, ਆਰਸੀ ਅਤੇ ਹਲ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਰੂਪਕ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ :

ਮਨੁ ਜੋਗੀ ਮਨੁ ਭੋਗੀਆ ਮਨੁ ਮੂਰਖੁ ਗਾਵਾਰੁ॥
ਮਨੁ ਦਾਤਾ ਮਨੁ ਮੰਗਤਾ ਮਨ ਸਿਰਿ ਗੁਰੁ ਕਰਤਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1330)

ਇਹੁ ਮਨੁ ਆਰਸੀ ਕੋਈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੇਖੈ॥
ਮੋਰਚਾ ਨ ਲਾਗੈ ਜਾ ਹਉਮੈ ਸੋਖੈ॥ (ਪੰਨਾ 115)

ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ॥
ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 595)

ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਰੂਪਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਵਧੇਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਆਦਿ ਵੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:

ਕਾਂਇਆ ਨਗਰਿ ਇਕੁ ਬਾਲਕੁ ਵਸਿਆ ਖਿਨੁ ਪਲੁ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1191)

ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਅਸਥਿਰ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ‘ਬੱਚੇ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਰੂਪੀ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਲ-ਪਲ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸੁਆਨ (ਕੁੱਤੇ) ਨੂੰ ਮਨ ਲਈ ਉਪਮਾ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ :

ਬਿਰਥਾ ਕਹਉ ਕਉਨ ਸਿਉ ਮਨ ਕੀ॥
ਲੋਭਿ ਗ੍ਰਸਿਓ ਦਸ ਹੂ ਦਿਸ ਧਾਵਤ ਆਸਾ ਲਾਗਿਓ ਧਨ ਕੀ॥1॥ਰਹਾੳ॥
ਸੁਖ ਕੈ ਹੇਤਿ ਬਹੁਤੁ ਦੁਖੁ ਪਾਵਤ ਸੇਵ ਕਰਤ ਜਨ ਜਨ ਕੀ॥
ਦੁਆਰਹਿ ਦੁਆਰਿ ਸੁਆਨ ਜਿਉ ਡੋਲਤ ਨਹ ਸੁਧ ਰਾਮ ਭਜਨ ਕੀ॥ (ਪੰਨਾ 411)

ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ‘ਕੁੱਤੇ’ ਨੂੰ ਉਪਮਾ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹਿੱਤ, ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਦੁਆਰ-ਦੁਆਰ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਮਨ ਰੂਪੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਮਨ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦੁਵੱਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਾਂਝ ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਇਕ ਸਰਵਉੱਚ ਆਤਮਾ ਅਥਵਾ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਿਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਰੂਪੀ ‘ਨਾਮ’ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।