ਸਾਡਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਇਹ ਵੀ ਅਨੌਖੀ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੇ ਮੇਰਾ ਇਕ ਲੇਖ “ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਦੋ ਪਿੰਡ” ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ, 2014 ਈ: ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ। ਉਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਘੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਦੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਲਵਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਤੋਂ ਸ. ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਲਵਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਅਲਵਰ ਵੀ ਬਾਘੌਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਦਸੰਬਰ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਾਂਗਾ। 25 ਦਸੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ ਅੱਤ ਦੀ ਠੰਡ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਬਲਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਰੂਤੀ ਕਾਰ ’ਤੇ ਅਲਵਰ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਸੁਹਾਵਾ ਸਾਹਿਬ ਕੱਟੀ, ਦੂਜੀ ਰਾਤ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਪਾਂਵਟੇ ਕੱਟੀ। ਪਾਂਵਟੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਬਜਾਜੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਗੁਰਮੁਖ ਪਰਵਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਂਵਟੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਂਵਟਾ (ਪਾਂਵਟਾ, ਦਿੱਲੀ-ਜੈਪੁਰ ਰੋਡ ’ਤੇ ਕੋਟ ਪੂਤਲੀ ਤੋਂ 20ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਪਾਂਵਟੇ ਤੋਂ ੨੬ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜੈਪੁਰ ਵੱਲ ਹੈ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਤੋਂ ਜੈਪੁਰ 60ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਜੀ. ਟੀ. ਰੋਡ ’ਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਸਿੰਘਾਂ, ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲੰਗੇਆਣਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਲਵਰ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ੨੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਸ਼ਾਹਪੁਰ-ਊਦੈਪੁਰ ਵਾਲੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਹੈ। ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ੨੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਕਾਂਵਟ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਾਂਵਟ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ, ਗੜ੍ਹ ਬਕਨੇਟ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ-ਨੁੰਮਾ ਇਮਾਰਤ ਸੜਕ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਜ਼ਰ ਪਈ। ਕਾਰ ਰੋਕ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਛੱਤ ਹੇਠ ਇਕ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪੀਲਾ ਪਟਕਾ ਬੰਨਿਆ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਗੜ੍ਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬੇ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਔਲਾਦ ਜੈਪੁਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕਾਂਵਟ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਕਾਂਵਟ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਬੈਂਕ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੇਟ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਵਟ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਹਨਇਕ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਆਰੇਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਿੱਤਨੇਮ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਸਰਾ ਘਰ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਭਰਤ ਲਾਲ ਦੁੱਗਲ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿਸ਼ੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਵਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 27ਦਸੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਿੰਦਰਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਮਾਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨੂੰ 40 ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਬਾਬਾ ਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਦੱਸਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਤੋਂ 80 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਮਾਈ ਗੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਈ ਗੀਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ੬ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। 20 ਸਾਲ ਹੋਏ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਗੁਜਰ ਗਏ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਭਾਈ ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਫਤਿਹ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜੋ ਮਾਈ ਗੀਤਾ ਨੇ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਾਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸੰਗਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੋ ਘਰ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਢਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਵੀਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਵੇ। ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ 15-20 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਬਾ ਜੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਛੇ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਇਆ ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਲਵਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ, ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਵੀ ਤੇ ਫ਼ੋਟੋ ਬਣਾ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਛੁੱਟੀ ਲਈ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਆ ਕੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕ ਕੇ ਅਲਵਰ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਤੋਂ ਜੀ. ਟੀ. ਰੋਡ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਕੇ ਅਲਵਰ ਲਈ ਚੁਰਾਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੜਕ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਚੁਰਾਹੇ ਵਿਚ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਥੋਂ ਸਰਿਸਕਾ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਰਖ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਲੂੰਬੜੀ, ਬਾਰਾਂਸਿੰਘੇ, ਰੋਜ ਤੇ ਹਿਰਨ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਰਾਤ 7 ਵਜੇ ਅਲਵਰ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ।

ਅਲਵਰ ਵਿਚ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ 143- ਅਦਰਸ਼ ਕਾਲੋਨੀ, ਦਊਦਪੁਰ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ-ਲੰਮੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟਿਆਂ ਨਾਲ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦਾ ਬਿਜਨਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਇਕੱਠਾ ਹੈ, ਨੂੰਹਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਆਗਿਆਕਾਰ ਤੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਸ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੀ 95 ਸਾਲਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਤੇ ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਹੈ।

ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਘੌਰ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਬਹੰਸ’ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਗੁਰਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰਲ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਮਸਕੀਨ ਜੀ’ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ‘ਮਸਕੀਨ ਜੀ’ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।

ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਅਫਸੋਸ ਝਲਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀ ਵੀਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਅਤੇ ਧਰਾਤਲ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਤੇ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਜੋ ਲਿਖਤਾਂ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਘੱਟ ਹੀ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਰਸਰੀ, ਡੂੰਘੀ ਨਹੀਂ।

ਬਹੁਤੇ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫੇਰੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਗੱਡੀ, ਇੱਕ ਡਰਾਈਵਰ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 30,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਕੈਮਰੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਗੱਡੀ ਦੀ ਆਫਰ ਵੱਡੇ ਬੇਟੇ ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗੱਡੀ ਲੈ ਜਾਓ, ਅਸੀਂ ਕਚਿਹਰੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਇਆ ਕਰਾਂਗੇ। ਡਰਾਈਵਰ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰੌਂਤਾ ਤਬਲਾ-ਵਾਦਕ ਮਿਲ ਗਏ ਜੋ ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਥਾ-ਵਾਚਕ ਵੀ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਕੁਝ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਕੁਝ ਸੰਗਤ ਪਾਸੋਂ ਸੇਵਾ ਮਿਲ ਗਈ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਭੈਣ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ 24 ਫਰਵਰੀ, 2015 ਨੂੰ ਅਲਵਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਯਾਤਰਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ‘ਕੇਵਲ’ ਪਿੰਡ ਫਿਰ ਝੋਰੜ ਰੋਹੀ, ਝੰਡਾ ਕਲਾਂ, ਪੌੜ ਸਾਹਿਬ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਸਰਸਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਵੇਰੇ ਸਰਸੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਧੂ ਸੰਘਾਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਜਸਾਣਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਸਾਣੇ ਠਾਕਰਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਦੇਖੀ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਾਕੁਰ ਪਰਦੂਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਉੱਪਰ ਬੁਲਾਉਣ ਤੋਂ ਜਾਂ ਆਪ ਥੱਲੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਹੇਠੋਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ ਉਦੋਂ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਨ, ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਵਹਿ ਗਏ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦੱਖਣ ਦੀ ਬਾਹੀ ’ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਓਥੇ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ ਵੀ ਹੈ। ਠਾਕੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ, ਅੱਜ ਵੀ ਕੱਚਾ ਰਸਤਾ ਨੌਹਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲੀਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੌਹਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਨੌਹਰ ਜਾ ਕੇ ਰਾਤ ਕੱਟੀ, ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।

ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਲਵਰ ਮਸਕੀਨ ਜੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ। ੫ ਅਤੇ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਤੀਜਾਰੇ ਵਾਲੇ ਬਾਘੌਰ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਮਹਿਲ, ਹਵੇਲੀਆਂ, ਠਿਕਾਣੇ, ਤਲਾਬ, ਬਾਗ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਦੇਖੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਨ ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। 8 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਦੀ ਖੋਜ ’ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਅਲਵਰ ਤੋਂ ਵਿਰਾਟ ਨਗਰ ਹੁੰਦੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੁਰੂ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਦੇ-ਪੁਛਾਉਂਦੇ ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਡੁੰਗਰਗੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬੀਕਾਨੇਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਬਹੰਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦਿਮਾਗੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੀ ਮੂਵੀ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੁਚਾਮਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਬਰ ਝੀਲ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਦੋ ਮੰਜ਼ਲ ’ਤੇ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ, ਉਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਹ ਅਰਵਲੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹੋਟਲ ਤੇ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੁਲੈਤ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਕੁਲੈਤ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਕੁਲੈਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਨੀਮ ਪੱਧਰਾ ਅਤੇ 4-4, 5-5 ਫੁੱਟ ਦੀਆਂ ਮਲ੍ਹੇਦਾਰ ਬੇਰੀਆਂ, ਕਿੱਕਰਾਂ, ਬਬੂਲਾਂ, ਜੰਡਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਡੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਕਦੀਮ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚਾਇਨਾ ਕਲੇਅ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੱਚੀ ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਟਰੱਕ ਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੁਲੈਤ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਨੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਤਲਾਬ ’ਤੇ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਲਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਾਬਾ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਮਰਾ ਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਵਣ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਇਕ ਪਟਵਾਰੀ ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤਲਾਬ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਿੱਪਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਤਲਾਬ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਹਨ ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਦੇ ਘਾਟ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪੱਕੇ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਲੈਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹਾਂ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਤਾ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੁਲੈਤ ਵੱਲ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਪਾਸ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਕੁਲਾਯਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ’ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ:- “ਮਘਰੌਦੇ ਅਤੇ ਬਘੌਰ ਦੇ ਮੱਧ ਇਕ ਨਗਰ ਜਿਸ ਥਾਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਨਾਂਦੇੜ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ 12 ਦਿਨ ਬਿਰਾਜੇ ਹਨ।

ਕੁਲੈਤ (ਬੀਕਾਨੇਰ) ਵਿਚ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਫੀ ਘਰ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਲੋਕ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਇੱਥੇ ੧੨ ਦਿਨ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਲੈਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪਿੰਡ ਜਿੱਥੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ 12 ਦਿਨ ਰਹੇ ਹੋਣ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਨੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਘੜ-ਦੁਘੜੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਇਸ ਖੋਜ ਵਿਚ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। 24-25 ਦਿਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨੁਕਤਾ ਪਕੜ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦਾਦੂ-ਦੁਆਰੇ ਕਦੋਂ ਗਏ ਹਨ?

ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਘੋਖਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਨੁਕਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਸਨ ਤੇ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਭਗਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਾਰਤਾ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਕੀ ਹੈ?

ਜੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ' ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਤਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਲੜਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਭਰਨਾ ਵੀ ਇਕ ਮਨੋਰਥ ਸੀ। ਫਿਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਖਤ-ਨਸ਼ੀਨੀ ਦੀ ਭਰਾਵੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਇਵਜ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕੌਲ-ਕਰਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਫਲ ਵੀ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਦੈਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ, ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿਲਣੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਹੁਣਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਸੈਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਹੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵਾਈ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਣਾ ਅਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਚੰਦਰ ਕੁੰਵਰੀ 25 ਮਈ, 1708 ਈ: ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀ (ਉਦੇਪੁਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ- ਰਾਇ ਬਹਾਦਰ ਗੌਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀਰਾ ਚੰਦ ਔਝਾ, ਸਫਾ 604) ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 25 ਮਈ, 1708 ਈ: ਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉਦੈਪੁਰ ਹੋਣਗੇ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਾਡਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ-- ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਲਿਖਤ ਜੋ 1711 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਚੌਦਵੇਂ ਅਧਿਆਇ (ਧਿਆਉ ਚੌਧਵਾਂ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਮਿਲੇ ਪਰ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇ? ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿੱਥੇ? ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਹੀਰ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਿਆਂ-ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਉੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਲਈ। ਜਦ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੰਗ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਹੋਰ ਚੱਲ ਕੇ ਕ੍ਰੀਚਕ ਭੂਮੀ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਘੌਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਘੌਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਵੀ ਜੀ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਧਰਾਤਲ ’ਤੇ ਵੀ ਤੁਰਾਂਗੇ। ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਜੋ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਜਮੇਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਵੀ ਜੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਾਡਾ ਦੂਜਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ। ਇਹ ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ’ 1751 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ 43 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਤਕਰੀਬਨ ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਤੀਜਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਜੋ ਬਾਵਾ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲੇ ਦੀ 1776 ਈ: ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਸਾਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 21 ਤੋਂ 25 ਅਤੇ ਫਿਰ 27 ਨੰਬਰ ਸਾਖੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਚੌਥਾਂ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ ‘ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਜੋ ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੋਥੀ 1790 ਈ: ਵਿਚ ਰਚੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 103 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਕੌਰ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਮਤ 1763 ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 104 ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੇਵਲ ਗਾਂਉਂ, ਝੋਰੜ, ਝੰਡਾ ਤੇ ਸਰਸਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਠਹਿਰਦੇ ਹੋਏ ਨੌਹਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਨੌਹਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਕੁਲੈਤ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਹਿਮਦ ਨਗਰ ਤੋਂ ਮੁੜਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਜੇ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜੀ ਲੰਘੇ ਸੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਰਨੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਬਘੌਰ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਬਾਘੌਰ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਬਾਦ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਜੈਜੋਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੁਆਇਆ। ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 105 ਅਨੁਸਾਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 106 ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਜੈਤਰਾਮ ਦੇ ਡੇਰੇ (ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ) ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 105 ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਇਤਮਾਦਪੁਰ ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਠਹਿਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ ਨਰੈਣਾ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਦਾਦੂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ’ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 106 ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਜੈਤਰਾਮ ਨਾਲ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ ਵਾਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ-- ਮਹੰਤ ਜੈਤਰਾਮ ਜਦੋਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਰਾਜ ਆਪ ਆਗੇ ਕਹਾਂ ਜਾਏਂਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾ, “ਹਮਾਰਾ ਆਪਨਾ ਖਾਸ ਕਾਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ ਸਿਰਫ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੈ ਗੈਲ ਦੱਖਣ ਦੇਸ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਬੇਨਤੀ ਕੀ, ਮਹਾਰਾਜ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾ ਆਪ ਕੀਆਂ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਖਾਸ ਖਿਆਲ ਰਾਖਨਾਂ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਮੇਂ ਨਾਂ ਜਾਨਾ। ਇਸੇ ਆਪਣੀ ਹੱਡਬੀਤੀ ਸੁਨਾਈ ਜੋ ਇਸ ਕੇ ਗੈਲ ਮਾਧੋਦਾਸ ਕੇ ਡੇਰੇ ਮੇਂ ਬੀਤੀ ਥੀ। ਇਸ ਕਹਾ ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਕੇ ਬਸ ਮੇਂ ਜੰਗਲੀ ਭੂਤ ਪ੍ਰੇਤ ਹੈ। ਉਸ ਏਕ ਖੂਬ ਸੂਰਤ ਪਲੰਘ ਬਣਾਇ ਰਖਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਹਾਂ ਸਾਧੂ ਫਕੀਰ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਹਿਲੋਂ ਤਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਸੇ ਪਲੰਘ ਤੇ ਬਿਠਾਤਾ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਮੇਂ ਗੁਪਤ ਵੀਰੋਂ ਸੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਪਲੰਘ ਉਲਟਾਇ ਦੇਤਾ ਹੈ। ਪਲੰਘ ਉਲਟਾ ਹੁਆ ਦੇਖ ਬੈਰਾਗੀ ਉਨ ਕੀ ਹੰਸੀ ਉਡਾਤਾ ਹੈ, ਤਾੜੀ ਮਾਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਸੇ ਆਇਆ ਸਾਧੂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾ ਜੈਤ ਰਾਮ ਹਮ ਉਸੇ ਪਹਿਲੇ ਸੇ ਜਾਨਤੇ ਹੈਂ। ਉਹ ਹਰਦੁਆਰ ਕੰਨਖਲ ਕੇ ਮੁਕਾਮ ਮਿਲਾ ਥਾ। ਹਮ ਉਸਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਮੇਂ ਜਰੂਰ ਜਾਏਂਗੇ। ਹਮਾਰਾ ਬੈਰਾਗੀ ਸੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਮ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 107 ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਬਦਾ ਡੇਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 108 ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਰਹਾਨਪੁਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10' ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੋ 1797 ਈ: ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਟਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 1823 ਈ: ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੋਥੀ ਮਲਵਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਫਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਕਰੀਬਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ’ ਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਲ ਇਸ ਪੋਥੀ ਦੇ ਰਚਨ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ’ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੋਥੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਪੋਥੀ ਦੀ ਉਥਾਨਕਾ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦਰਜ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਲਾਲੀ, ਮਗਰੋਧਾ ਤੇ ਕੁਲੈਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦਾ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਹੈ, ਜੋ 1841 ਈ: ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸਾਖੀ 27 ਵੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਗੱਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚੇ ਨਾ 5-7 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਸੋ ਜੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਠੀਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। 28ਵੀਂ ਸਾਖੀ ਮਹੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਮਾਧੋਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਖੀ ਦੇ 36ਵੇਂ ਬੰਦ ਵਿਚ ਮਹੰਤ' ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਇਓ। ਸਤਿਗੁਰ ਮਹੰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜਰੀ (ਤਾਂ) ਖੁਆ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਆ ਗਏ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਇਕ ਚੇਲਾ ਭੇਜੋ, ਅਸੀਂ ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸੱਤ ਕਲਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨੀਂ ਲਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਇੱਥੋਂ ਸਤਿਗੁਰ 29ਵੀਂ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦਾ ਬੈਰਾਗੀ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਕਬੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1843 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿੱਕੀ-ਨਿੱਕੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪਰ ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪੜਾਅ ਉੱਘੜ-ਦੁਘੜ ਹਨ। ਕਵੀ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ 85 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਹੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਤ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਠਹਿਰ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਈ ਕੋਹ ਪੈਂਡਾ ਕਰ ਕੇ ਲਾਲੀ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਘਰੌਧਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਲੈਤ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਅਗੇ ਸੰਤ ਰੇਣ ਕਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਗੁਰ-ਪੁਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਜੋ ਸੰਨ 1910 ਈ: ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਗੁਰਪਦ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਦਸਮ ਮੰਡਲ’ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1939 ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ।

‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੇ ਰਸਤੇ ਠਿਕਾਣੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤਕ ਸਹੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ (ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਲਵਰ) ਇਸ ਨਿਰਣੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਹੱਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਕਦੋਂ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ

(ੳ) ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੂਲ ਮਨੋਰਥ ਸਿਰਫ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੀ ਸੀ।

(ਅ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਗਏ। ਇਕ ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਤਾ ਅਹਿਮਦ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਮਨੋਰਥ ਸੀ।

ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਹਿਮਦ ਨਗਰ ਵੱਲ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਨੰਦੇੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਫਿਰ ਯਾਤਰਾ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਬਣੀ ਜਿਸਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਨੰਦੇੜ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

(ਸ) ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਬਹਾਦਰਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਇਕਰਾਰ ਮਨਾਉਣੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਭਰਾਵੀਂ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ ਦੀ ਮੁਹਲਤ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਇਕਰਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਬਚਨ ਪੂਰੇ ਕਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਕਰਵਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਸਿੱਧਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮਹੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਧੋਦਾਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ।

(ਹ) ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੜਤਾਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੀਰਘ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਦੀਆਂ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦੇ ਕੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਿੱਲੀ, ਆਗਰਾ, ਗਵਾਲੀਅਰ, ਇੰਦੌਰ ਤੇ ਬਰਹਾਨਪੁਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪਾਸ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਪ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਰੀਂ ਮਾਰਵਾੜ ਵਿਚ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਆਪਸੀ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਲੈਤ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਗਾਤਾਰ ੧੨ ਦਿਨ ਕੁਲੈਤ ਠਹਿਰੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਅਤੇ ਸਫਰਨਾਮੇ ਦੇ ਲੇਖਕ ਗਿਆਨੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

(ਕ) ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦੇ 613 ਵੇਂ ਬੰਦ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ (ਕਿਤੇ) ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਫਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅੱਗੇ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਹੈ, (ਬੰਦ ਨੰਬਰ 617)। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ (ਭਾਵ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ) ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ, ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਗਏ ਤਾਂ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਔਰੰਗਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, (ਬੰਦ ਨੰਬਰ 618)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮਰਨ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ (ਬੰਦ ਨੰਬਰ 620 ਅਨੁਸਾਰ) ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਰੋਤ ‘ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ (1790 ਈ:) ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾਦੂ ਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚਣ ਸਬੰਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।