ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਹੈ ਜਦਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਖੱਤਰੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਵੈਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਪੱਟਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਇਸ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਭੇਦਭਾਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ’ਚ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਵਲ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ ਤੇ ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੀਚ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਰਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ।

ਸ਼ਬਦ “ਜਾਤ” ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “caste” ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਜ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਬਦ “casta” ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “castus” ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਨਸਲ (race) ਜਾਂ ਰਵਾ (breed) ਹੈ। ਜਾਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਨਸਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਤ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਤ ਦੁਆਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਆਹ ਵਿਵਸਥਾ, ਵਿੱਦਿਆ, ਧਰਮ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮਾਨਵੀ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ- ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਸਦਨਾ ਜੀ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਭਾਵੇਂ ਤਥਾਕਥਿਤ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਉਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਉੱਪਰ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ॥ (ਪੰਨਾ 1349)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਚਰਣ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬੁਲੰਦ ਆਚਰਣ ਹੀ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ-ਦਲਿਤਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ:

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥ (ਪੰਨਾ 15)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੱਲ ਜੇ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਲਿਤਾਂ, ਨੀਚਾਂ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਗਲਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਂਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਕੰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਰਤ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਕਲਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਅਮਲ ਦਾ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਅਮਲ ਹੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ:

ਜਾਤਿ ਜਨਮੁ ਨਹ ਪੂਛੀਐ ਸਚ ਘਰੁ ਲੇਹੁ ਬਤਾਇ॥
ਸਾ ਜਾਤਿ ਸਾ ਪਤਿ ਹੈ ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1330)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਨੀਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਉੱਤਮਪਦਵੀ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰੁਤਬਾ ਨੀਂਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਹਰਿ ਜਪਤਿਆ ਉਤਮ ਪਦਵੀ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 733)

ਭਗਤਿ ਰਤੇ ਸੇ ਊਤਮਾ ਜਤਿ ਪਤਿ ਸਬਦੇ ਹੋਇ॥
ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਸਭ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਹੈ ਬਿਸਟਾ ਕਾ ਕੀੜਾ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 426)

ਖੋਟੇ ਜਾਤਿ ਨ ਪਤਿ ਹੈ ਖੋਟਿ ਨ ਸੀਝਸਿ ਕੋਇ॥
ਖੋਟੇ ਖੋਟੁ ਕਮਾਵਣਾ ਆਇ ਗਇਆ ਪਤਿ ਖੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 23)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਗਲਤ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹੀ ਬੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ, ਫਿਰ ਭੇਦਭਾਵ ਕਿਉਂ:

ਜੀਅ ਜੰਤ ਸਭਿ ਤਿਸ ਦੇ ਸਭਨਾ ਕਾ ਸੋਈ॥
ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਜੇ ਦੂਜਾ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 425)

ਆਪਿ ਉਪਾਏ ਨਾਨਕਾ ਆਪੇ ਰਖੈ ਵੇਕ॥
ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਜਾਂ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ॥ (ਪੰਨਾ 1238)

ਫਕੜ ਜਾਤੀ ਫਕੜੁ ਨਾਉ॥
ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਇਕਾ ਛਾਉ॥
ਆਪਹੁ ਜੇ ਕੋ ਭਲਾ ਕਹਾਏ॥
ਨਾਨਕ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਪੈ ਜਾ ਪਤਿ ਲੇਖੈ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 83)

ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਤੂ ਮੇਰਾ ਗੁਰ ਹਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 611)

ਇਕਸੁ ਵਿਣੁ ਹੋਰੁ ਦੂਜਾ ਨਾਹੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਇਹ ਮਤਿ ਸਾਰੀ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 108)

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਤ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੂਰਖ ਤੇ ਗਵਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਵਸ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪਤਨ-ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਣੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ:

ਜਾਤਿ ਕਾ ਗਰਬੁ ਨ ਕਰਿ ਮੂਰਖ ਗਵਾਰਾ॥
ਇਸੁ ਗਰਬ ਤੇ ਚਲਹਿ ਬਹੁਤੁ ਵਿਕਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1127)

ਜਦੋਂ ਬਾਲ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਨਮ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਰਕਤ-ਬਿੰਦ ਤੋਂ ਮਾਨਵ ਦੀ ਦੇਹ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗਰਭ ਵਾਸ ਮਹਿ ਕੁਲੁ ਨਹੀ ਜਾਤੀ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਬਿੰਦੁ ਤੇ ਸਭ ਉਤਪਾਤੀ॥ (ਪੰਨਾ 324)

ਜਾਤ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਾਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਜਾਤ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਕਰ ਸਕੀਏ:

ਜਿਥੈ ਲੇਖਾ ਮੰਗੀਐ ਤਿਥੈ ਦੇਹ ਜਾਤਿ ਨ ਜਾਇ॥
ਸਾਚਿ ਰਤੇ ਸੇ ਉਬਰੇ ਦੁਖੀਏ ਦੂਜੈ ਭਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1346)

ਅਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਜੋਰੁ ਹੈ ਅਗੈ ਜੀਉ ਨਵੇ॥
ਜਿਨ ਕੀ ਲੇਖੈ ਪਤਿ ਪਵੈ ਚੰਗੇ ਸੇਈ ਕੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 469)

ਦੇਹੀ ਜਾਤਿ ਨ ਆਗੈ ਜਾਏ॥
ਜਿਥੈ ਲੇਖਾ ਮੰਗੀਐ ਤਿਥੈ ਛੁਟੈ ਸਚੁ ਕਮਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 112)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕੁਲ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮਾਣ ਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਖੀਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਜੋਤ ਹਨ। ਸਭ ਦੀ ਜਨਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨੂਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸਭੁ ਕੋ ਊਚਾ ਆਖੀਐ ਨੀਚੁ ਨ ਦੀਸੈ ਕੋਇ॥
ਇਕਨੈ ਭਾਂਡੇ ਸਾਜਿਐ ਇਕੁ ਚਾਨਣੁ ਤਿਹੁ ਲੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
ਤਿਸ ਕੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥
ਗੁਰ ਸਾਖੀ ਜੋਤਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 663)

ਬ੍ਰਹਮਨ ਬੈਸ ਸੂਦ ਅਰੁ ਖ੍ਹਤ੍ਰੀ ਡੋਮ ਚੰਡਾਰ ਮਲੇਛ ਮਨ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 858)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਤੁਮ ਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਮ ਕਤ ਸੂਦ॥
ਹਮ ਕਤ ਲੋਹੂ ਤੁਮ ਕਤ ਦੂਧ॥ (ਪੰਨਾ 324)

ਗੁਰਮਤਿ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਬੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਸੱਚ ਨੇ ਹੀ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਹੈ:

ਹਮਰੀ ਜਾਤਿ ਪਤਿ ਸਚੁ ਨਾਉ॥
ਕਰਮ ਧਰਮ ਸੰਜਮੁ ਸਤ ਭਾਉ॥
ਨਾਨਕ ਬਖਸੇ ਪੂਛ ਨ ਹੋਇ॥
ਦੂਜਾ ਮੇਟੇ ਏਕੋ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 353)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਨਾਮ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾ ਕੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਤਿ-ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਾ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ ਤੇ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਜੋਤ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਾਤ ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।