ਸਮੁੱਚਾ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਭੰਡਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਲਈ ਪਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਪੇ੍ਰਨਾ ਸੋ੍ਰਤ ਹੈ। ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸਿੱਖਣ-ਸਮਝਣ, ਗ੍ਰਹਿਣ/ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਢਾਲਣ ਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਾਂ ਭਾਵਾਰਥ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿੱਖਣ- ਸਿਖਾਉਣਾ ਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅਮੀਰ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦਰਜਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅਮਲ ਦੇ ਕੁਝ ਪਾਸਾਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 93 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਕੀਦੇ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ “ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ” ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਜੇ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਬਾਲ ਆਯੂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ “ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ” ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ/ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਭੰਗਾਣੀ ਦਾ ਯੁੱਧ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ’ਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਮੰਨਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ 93 ਸਾਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ 1699 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ, ਸਿਰਲੱਥਾਂ ਦੀ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੀਤ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਅਤੀਤ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਆਪਣੀ ਅਸੀਮ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ, ਡੂੰਘੇ ਚਿੰਤਨ-ਮੰਥਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਕਿ ਦੋ ਮਹਾਨਤਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ; ਗ਼ਰੀਬਾਂ-ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦਾ ਬੇਕਿਰਕ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਜਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ’ਚ ਉਹ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਵ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਇਹ ਕਹਿਣ ’ਚ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਜਬਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਭਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਰੋਹ- ਰੋਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਚਿਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ’ਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜ਼ਬਰ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਚੇਤੰਨ ਸੰਗਤ ਦਾ ਇਕ ਸੰਗਠਨ/ਜਥੇਬੰਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰਹੇ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਪੰਜ ਅਤੀ ਸਮਰਪਿਤ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੁਯੋਗ ਆਗੂ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸੁਯੋਗ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਦੀ ਥਾਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਮੂਹਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਜ਼ਬਰ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਸੁਚੇਤ/ਚੇਤੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ/ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਲ ’ਚ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ ਤੇ ਰੂਸ ਆਦਿ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਝੀ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪਾਸੋਂ ਅਗਲੀ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ’ਚ ਹੈ। ਚੇਤੰਨ/ਸੂਝਵਾਨ/ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਜਥੇਬੰਦ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਸੂਝਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰਵਾਲਸਰ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ’ਚ ਬਾਈ ਧਾਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੰਵਾਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਈ ਧਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ-ਧਮਕਾਉਣ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ’ਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉੱਕਤ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿੱਖ/ਸਿੰਘ ਸਜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਭਾਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਕਥਿਤ ਨਿਮਨ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਉ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਦਿਉ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਕਰੋ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਰਨ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਦਰੁੱਸਤ ਦੈਵੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਤੇ ਵੰਚਿਤ-ਵਿਹੂਣੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤਕ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਮਨ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੋਹਰੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਹਕੂਮਤੀ ਜਬਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ ਹੀ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਦਾਬੇ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ, ਭਾਵ ਸਮਾਜਿਕ ਜਬਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕੱਲਾ-ਕਾਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ੁਲਮ, ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਧੱਕੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਮੂਹਿਕ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਰ-ਪਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ/ਆਹ-ਧਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਾਧਨ-ਹੀਣ ਵਰਗਾਂ ਨੇ ਹੀ ਲੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾ-ਸੰਪੰਨ ਧਿਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਵੇਖਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਥਿਤ ਨਿਮਨ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ (ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਵੰਚਿਤ- ਵਿਹੂਣੀ ਧਿਰ ਨੇ ਹੀ ਹੱਕਾਂ-ਹਿੱਤਾਂ ਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੂਝਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਧਨ ਤੇ ਸੱਤਾ-ਸੰਪੰਨ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੜਦਿਆਂ-ਜੂਝਦਿਆਂ ਰਣ-ਤੱਤੇ ’ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੀਜੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪੱਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਤਾਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਲੰਮਾ ਅਭਿਆਸ ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ 1699 ਈ. ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੂਹੇ ਹਰਫ਼ਾਂ ’ਚ ਲਿਿਖਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਜੋੜਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਤੇ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੀ ਬਾਕੀ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ “ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮਸਾਲ, ਸੰਗਤ, ਗਿਆਨ/ਸੂਝ ਦੀ ਆਧਾਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਜੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਸੰਚਾਰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਅਨਿਆਂ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਟੱਕਰ ਲੈ ਸਕੇ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਸ ਸਹਿਜ, ਠਰੰ੍ਹਮੇ, ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਧੀਰਜ ਦਾ ਗੁਣ-ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਾਡਾ ਟੀਚਾ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਉਦੇਸ਼-ਮੰਤਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਛਟਪਟਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਰਹਿਬਰ ਕਈ ਸਾਲ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧੰਨ ਹਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਧੰਨ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ। ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ-ਪਾਵਨਤਾ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਚੌਥਾ ਅਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਜੇਕਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤੰਨ, ਜਥੇਬੰਦ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਆਪ ਤੋਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਪਤਾ ਸੀ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੇ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਆਪਣੀ ਪੂਜਨੀਕ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ’ਤੇ ਵੀ ਅੱਥਰੂ ਨਹੀਂ ਕੇਰਿਆ। ਅੱਜ ਦੇ ਆਗੂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਖਲੋਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ “ਲੋਕਾਂ ਵੇ ਅਗਾਂਹ ਤੇ ਪੁੱਤਾ ਵੇ ਪਿਛਾਂਹ ਵਾਲੀ” ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ ਜੋ ਅਮਲ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਭਾਵ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਚੰਮ-ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸੁਖ ਤਿਆਗੇ ਜਾਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ-ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਖਲੋਣਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਲਉ ਭਾਵ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੋ।

ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਇਕ ਸਬਕ ਸਾਡੇ ਲੇਖਕ/ਕਲਾਕਾਰ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਬਕ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕਾਂ/ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਲਿਖਣਾ/ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਜਾਂ ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਵਜੋਂ ਪੀੜਤ ਤੇ ਵੰਚਿਤ ਧਿਰ ਨਾਲ ਖਲੋਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲੇਖਕਾਂ/ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਿਰ/ਆਪਣਾ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਚੁਣਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤਾਂ/ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ-ਜਾਬਰਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੰਚਿਤ- ਵਿਹੂਣੀ ਧਿਰ/ਸਾਧਨਹੀਣ ਧਿਰ ਨਾਲ ਖਲੋਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਤੇ ਸੰਪੰਨ-ਧਿਰ ਨਾਲ ਖਲੋਣਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਹੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ) ਗ਼ਰੀਬਾਂ-ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਖਲੋਣ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ/ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਅਮਲੀ ਕਾਰਨਾਮੇ ਸਿਰੇ ਚਾੜੇ। ਸੋ ਵਿਰਾਸਤ ’ਚ ਪਈ ਪੈੜ-ਚਾਲ ’ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਚੱਲੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਲੇਖਕਾਂ/ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ, ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਿੱਥੇ ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ, ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਲੇਖਕਾਂ/ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਤੇ ਹਮਦਰਦ ਸਨ। ਤੀਜੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਸਗੋਂ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ- ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖਲੋਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਇਨਸਾਫ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੇਗ ਦੇ ਧਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਸਬਕ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੈ ਅਤੀਤ/ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਪਹੁੰਚ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ/ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਅਪਣਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਸੁੱਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੋ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਪਹੁੰਚ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਪਣਾਈ। ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਿੱਤ ਉਹ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਰਮਾਇਣ ਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ/ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਜਾਂ ਵੀਰਤਾ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ” ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਚੇਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਮਾਇਣ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਗਤਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਰਮਾਇਣ ਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਲੋਕ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੱਖਣਾ-ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਿਸੇ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ (ਕਾਂਸ਼ੀ) ਭੇਜਿਆ। ਦੂਜੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ’ਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉਹ ਕਦਰਦਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ- ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ-ਪੂਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।