ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪੜਚੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇ-ਗਤ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ-ਗਤ ਅਧਿਐਨ। ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਕਈ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰੂਪ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭੇਦ ‘ਪਦ’ ਅਤੇ ‘ਗਦ’ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਗਦ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਤਰਕ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ ਅਥਵਾ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰੂਪ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ, ਪਦ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ। ਵਾਰ, ਬਿਆਨੀਆ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਕ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰੂਪ ਹੈ।

ਕਈ ਆਲੋਚਕ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰੂਪ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਫਿਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੂਹਰੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।1 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੂਕਾਚ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ: “ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਸਲ ਸਮਾਜਿਕ ਤੱਤ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।”2 ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਆਲੋਚਕ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਰੂਪ-ਗਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਰੂਪ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਕਿਰਤ ਲਈ ਉਨਾਂ ਹੀ ਹੈ ਜਿਨਾਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ। ਬੇਸ਼ਕ ਵਿਚਾਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੋਣ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਨਾਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ‘ਸੱਤੇ ਬਲੰਵਡ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਛੰਦ ਅਲੰਕਾਰ ਰਸ, ਬਿੰਬ, ਬੋਲੀ, ਸ਼ੈਲੀ, ਜਸ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

1. ਛੰਦ :

ਛੰਦ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਛੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚਿਹਰਾ ਮੂਹਰਾ, ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਓਨੀ ਹੀ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਵੇਗੀ, ਆਦਰ ਪਵੇਗੀ। ਸੋ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਾਨਤਾ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਇਸ ਦੇ ਛੰਦ-ਰੂਪ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।3 ਗਦ ਨਾਲੋਂ ਪਦ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਛੰਦ ਹੈ। ਛੰਦ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਛੰਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ:

“ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਯੋਂਕਿ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਚਲੀ ਆਈ ਹੈ, ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵੇਦਾਂਗ’ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਅਰੁ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸਤਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਰੁ ਵੀਰ ਆਦਿ ਰਸ ਭਰੀ ਅਕਾਲੀ ਬਾਣੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿਖੇ ਰਚੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਨੰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਭੀ ਇਸੇ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਾਨ ਪਾਯਾ, ਅਰੁ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਗੁਣ ਗ੍ਰਾਹਕਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਪਰ ਜਮਾਯਾ ਹੈ।”4

ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤਯ-ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, “ਅੱਖਰ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਤਰਤੀਬ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਦਿ ਖਾਸ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਰਚੀ ਗਈ ਪਦ ਰਚਨਾ ਛੰਦ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।”5

ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛੰਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਮਾਤ੍ਰਾ ਜਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਜ਼ਨ, ਤੋਲ, ਸੁਰ, ਬਿਸਰਾਮ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਤੁਕਾਂਤ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਲੈਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਛੰਦ ਹੈ।”6

ਛੰਦ ਸਬੰਧੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

“ਨਿਯਮਤ ਕਾਵਿ ਲੈਅ, ਛੰਦ ਹੈ ਜਾਂ ਕਾਵਿ ਛੰਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਲੈਆਤਮਕ ਅਤੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਪੈਟਰਨ ਹੀ ਛੰਦ ਹੈ।”7

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਛੰਦ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਮਤ-ਭੇਦ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਲਈ ਛੰਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਛੰਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਢੀ ਅਰਸਤੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਪੋਇਟਿਕਸ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਛੰਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ ਨੇ ਛੰਦ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਰ ਕੇਵਲ ਛੰਦ ਰਚਨਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਇਸ ਖਿਆਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ‘ਸਿੰਪੋਜ਼ੀਅਮ’ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇ-ਵਜ਼ਨ ਤੇ ਬੇ-ਬਹਿਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।”8

ਪਰੰਤੂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਛੰਦ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਛੰਦ ਰਹਿਤ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਜੇ ਮੀਟਰ (ਛੰਦ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਦ ਤੇ ਗਦ ਵਿਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੋਇਆ?9 ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਈ ਅਰੂਜ਼ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ:

ਇਲਮ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਜਿਸਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾਹੀ।
ਉਸਨੂੰ ਇਲਮ ਅਰੂਜ਼ ਪੜ੍ਹਾਈਏ ਜੀ।10

ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਰੋਲ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰੋਲ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਕਾਵਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਹਨ: ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ, ਵਰਣਿਕ ਛੰਦ, ਗਣ ਛੰਦ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਛੰਦ।

1. “ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ ਉਹ ਹੈਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖੀਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਗਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ, ਜੈਸੇ- ਦੋਹਾ ਅਰ ਛੱਪਯ ਆਦਿਕ।

2. ਵਰਣ ਛੰਦ ਉਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਖੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਰੁ ਗਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੈਸੇ-ਕਬਿੱਤ ਅਰ ਕੋਰੜਾ ਆਦਿਕ।

3. ਗਣ ਛੰਦ ਉਹ ਹੈਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਗਣਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਵਰਤੀਂਦਾ ਹੈ, ਜੈਸੇ- ਸ਼ਸ਼ਿਵਦਨਾ ਅਰੁ ਭੁਜੰਗ-ਪ੍ਰਯਾਤ ਆਦਿਕ।

4. ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਉਹ ਹੈਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਖੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਗਣ ਅਥਵਾ ਵਰਣ ਅਤੇ ਗਣ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਸਹੀ ਰੱਖੀਦਾ ਹੈ, ਜੈਸੇ-ਉਗਾਥਾ, ਸ਼ੋਭਨ ਅਤੇ ਤਾਟੰਕ ਆਦਿਕ।”11 ਵਾਰ, ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ- ‘ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ” ਪਰ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਸੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹਰ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਪੌੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਸੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਭੀ ਪੌੜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਖਿਆਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਖਿਆਲ ਲੜੀਵਾਰ ਜੁੜਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਕੁਝ ਪਉੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਸਮੁੱਚਾ ਖਿਆਲ ਬਣਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।12 ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਛੰਦ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ:

ਇਕ ਛੰਦ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਰਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਢਾਡੀ ਲੋਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਰਤਿਕ ਵਿਚ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਪੌੜੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਲੈ ਤਾਲ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਾਥ ਗਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੰਦ ਸਮ ਅਤੇ ਵਿਖਮ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦਾ ਦੇਖੀਦਾ ਹੈ।13

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਦਾ ਛੰਦ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।14 ਪਰੰਤੂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਕਿਸੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਵਿਕ ਭੇਦ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚਰਣ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।15

ਵਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਾਰ ਅਤੇ ਪਉੜੀ ਦਾ ਨਹੁੰ-ਮਾਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਛੰਦ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੇ 30 ਭੇਦ ਗਿਣਾਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

1. ਦੋਹਾ ਰੂਪ ਪਉੜੀ 8 ਚਰਣ ਦੀ।
2. ਚੌਪਈ ਰੂਪ ਪਉੜੀ 8 ਚਰਣ ਦੀ।
3. ਹੰਸਗਤਿ ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਪਉੜੀ 8 ਚਰਣ ਦੀ।
4. ਹੰਸਗਤਿ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਭੇਦ ਪਉੜੀ 9 ਚਰਣ ਦੀ।
5. ਛੀ ਚਰਣ ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 21 ਮਾਤ੍ਰਾ।
6. ਅੱਠ ਚਰਣ ਏਹ ‘ਚਾਦ੍ਰਾਯਣ’ ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
7. ਅੱਠ ਚਰਣ ਛੀ ਚਰਣਾਂ ਵਿਚ 21 ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 11 ਪੁਰ ਦੂਜਾ 10 ਪੁਰ।
8. ਅੱਠ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 21 ਮਾਤ੍ਰਾ।
9. ਅੱਠ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 22 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13 ਪੁਰ ਦੂਜਾ 9 ਪੁਰ।
10. ਛੀ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 22 ਮਾਤ੍ਰਾ।
11. ਪੰਜ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 23 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13 ਪੁਰ ਦੂਜਾ 10 ਪੁਰ ਦੋ ਗੁਰੁ, ਏਹ ਦਟਪਟਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
12. ਪੰਜ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 24 ਮਾਤ੍ਰਾ...।
13. ਪੰਜ ਚਰਣ ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 24 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13 ਪੁਰ, ਦੂਜਾ 11 ਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਤ 2 ਗੁਰੁ।
14. ਅੱਠ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 24 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13 ਪੁਰ ਦੂਜਾ 11 ਪੁਰ।
15. ਛੀ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 25 ਮਾਤ੍ਰਾ...।
16. ਚਾਰ ਚਰਣ, ਤਿੰਨ ਚਰਣਾਂ ਦੀਆਂ 27 ਮਾਤ੍ਰਾ...।
17. ਅੱਠ ਚਰਣ, ਸੱਤ ਚਰਣ 28 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13 ਪੁਰ, ਦੂਜਾ 15 ਪੁਰ, ਅੰਤ ਗੁਰੁ ਅੱਠਵੇਂ ਚਰਣ ਦੀਆਂ 17 ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰੁ।
18. ਬਾਰਾਂ ਚਰਣ, ਗਿਆਰਾਂ ਚਰਣ, 28 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ, ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13-15 ਪੁਰ...।
19. ਅੱਠ ਚਰਣ, ਸੱਤ ਚਰਣ 29 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ 13-16 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ, ਅੰਤਿਮ ਚਰਣ 16 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ।
20. ਪੰਜ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 23 ਮਾਤ੍ਰਾ, 14-9 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ।
21. ਗਿਆਰਾਂ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 23 ਮਾਤ੍ਰਾ, 14-9 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ...।
22. ਛੀ ਚਰਣ, ਪੰਜ ਚਰਣ 30 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ, 14-16 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ, ਅੰਤਿਮ ਚਰਣ 16 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ।
23. ਸੱਤ ਚਰਣ, ਛੀ ਚਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਹ-ਤੀਹ ਮਾਤ੍ਰਾ, 14-16 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਅੰਤਿਮ ਤੁਕ 16 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੀ।
24. ਪੰਜ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 25 ਮਾਤ੍ਰਾ, 15-10 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ।
25. ਛੀ ਚਰਣ, ਪੰਜ ਚਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਚੀ-ਪੱਚੀ ਮਾਤ੍ਰਾ 15-10 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ, ਅੰਤਿਮ ਚਰਣ 24 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ, 14-10 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ।
26. ਪੰਜ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 26 ਮਾਤ੍ਰਾ, 15-11 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ।
27. ਪੰਜ ਚਰਣ, ਤਿੰਨ ਚਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕੱਤੀ ਇਕੱਤੀ ਮਾਤ੍ਰਾ, 15-16 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ...।
28. ਪੰਜ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 31 ਮਾਤ੍ਰਾ, 16-15 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ।
29. ਸੱਤ ਚਰਣ, ਛੀ ਚਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਹ-ਬੱਤੀਹ ਮਾਤ੍ਰਾ, 16-16 ਪੁਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ, ਅੰਤਿਮ ਚਰਣ 16 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ।
30. ਪੰਜ ਚਰਣ, ਇਹ ਪਉੜੀ ਵਿਖਮ ਦੰਡਕ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਚਰਣ ਦੀਆਂ 46 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ 30 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਤੀਜੇ ਦੀਆਂ 73 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਚੌਥੇ ਦੀਆਂ 59 ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀਆਂ 46 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਅੰਤ ਸਭ ਦੇ ਦੋ ਗੁਰੁ।16

ਪਰੰਤੂ ਪਉੜੀ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਰੋਲ ਛੰਦ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਭੇਦ, ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਛੰਦ ਰੂਪ ਹੈ। ਵਾਰ ਦੇ ਇਕ ਬੰਦ ਨੂੰ ਪਉੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 8 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਚਾਰ ਚਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 23 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13 ਪੁਰ, ਦੂਜਾ 10 ਪੁਰ ਅੰਤ ਦੋ ਗੁਰੁ।17 ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਭੇਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ‘ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜਾ ਭੇਦ ਚਾਰ ਚਰਣ ਤਿੰਨ ਚਰਣਾਂ ਵਿਚ 27 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ, 13-14 ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਅੰਤ ਤੇ ਦੋ ਗੁਰੁ, ਚੌਥੇ ਚਰਣ ਦੀਆਂ 15 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੋ ਗੁਰੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ:

ਲਹਣੇ ਦੀ ਫੇਰਾਈਐ ਨਾਨਕਾ ਦੋਹੀ ਖਟੀਐ॥ 14+14=28
ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ ਸਹਿ ਕਾਇਆ ਫੇਰਿ ਪਲਟੀਐ॥ 13+16=29
ਝੁਲੈ ਸੁ ਛਤੁ ਨਿਰੰਜਨੀ ਮਲਿ ਤਖਤੁ ਬੈਠਾ ਗੁਰ ਹਟੀਐ॥ 12+16=28
ਕਰਹਿ ਜਿ ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸਿਲ ਜੋਗੁ ਅਲੂਣੀ ਚਟੀਐ॥ 13+15=28
ਲੰਗਰੁ ਚਲੈ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਹਰਿ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੀ ਖਟੀਐ॥ 12+15=27
ਖਰਚੇ ਦਿਤਿ ਖਸੰਮ ਦੀ ਆਪ ਖਹਦੀ ਖੈਰਿ ਦਬਟੀਐ॥ 12+15=27
ਹੋਵੈ ਸਿਫਤਿ ਖਸੰਮ ਦੀ ਨੂਰੁ ਅਰਸਹੁ ਕੁਰਸਹੁ ਝਟੀਐ॥ 12+16=28
ਤੁਧੁ ਡਿਠੇ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਮਲੁ ਜਨਮ ਜਨਮ ਦੀ ਕਟੀਐ॥ 14+15=29
ਸਚੁ ਜਿ ਗੁਰਿ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿਉ ਏਦੂ ਬੋਲਹੁ ਹਟੀਐ॥ 12+15=27
ਪੁਤ੍ਰੀ ਕਉਲੁ ਨ ਪਾਲਿਓ ਕਰਿ ਪੀਰਹੁ ਕੰਨ ਮੁਰਟੀਐ॥ 12+14=26
ਦਿਲਿ ਖੋਟੈ ਆਕੀ ਫਿਰਨਿ ਬੰਨਿ੍ ਭਾਰੁ ਉਚਾਇਨਿ ਛਟੀਐ॥ 13+16=29
ਜਿਨਿ ਆਖੀ ਸੋਈ ਕਰੇ ਜਿਨਿ ਕੀਤੀ ਤਿਨੈ ਥਟੀਐ॥ 13+14=27
ਕਉਣੁ ਹਾਰੇ ਕਿਨਿ ਉਵਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ 13 ਚਰਣ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਚਰਣ ਵਿਚ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਹਰ ਚਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੋ ਗੁਰੂ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਚਰਣ ਦੀਆਂ 15 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਪਉੜੀ ਦਾ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਚਰਣ ਵਿਚ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 27 ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13-14 ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।

ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਭੇਦ 8 ਚਰਣਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ 7 ਚਰਣਾਂ ਵਿਚ 28 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ, 13-15 ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਅੰਤ ਤੇ ਗੁਰੂ ਅੱਠਵੇਂ ਦੀਆਂ ਸਤਾਰਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ।18 ‘ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦੇ ਇਸ ਭੇਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-

ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰੁ ਜਿਨਿ ਸਿਰਿਆ ਤਿਨੈ ਸਵਾਰਿਆ॥ 14+15=29
ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਕਰਾਮਾਤਿ ਆਪਿ ਸਿਰਜਣਹਾਰੈ ਧਾਰਿਆ॥ 14+16=30
ਸਿਖੀ ਅਤੈ ਸੰਗਤੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਕਰਿ ਨਮਸਕਾਰਿਆ॥ 11+17=28
ਅਟਲੁ ਅਥਾਹੁ ਅਤੋਲੁ ਤੂ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਰਾਵਾਰਿਆ॥ 12+17=29
ਜਿਨੀ੍ ਤੂ ਸੇਵਿਆ ਭਾਉ ਕਰਿ ਸੇ ਤੁਧੁ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਿਆ॥ 15+13=28
ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਮੋਹੁ ਮਾਰਿ ਕਢੇ ਤੁਧੁ ਸਪਰਵਾਰਿਆ॥ 15+16=31
ਧੰਨੁ ਸੁ ਤੇਰਾ ਥਾਨੁ ਹੈ ਸਚੁ ਤੇਰਾ ਪੈਸਕਾਰਿਆ॥ 13+14=27
ਨਾਨਕੁ ਤੂ ਲਹਣਾ ਤੂਹੈ ਗੁਰੁ ਅਮਰੁ ਤੂ ਵੀਚਾਰਿਆ॥ 14+14=28
ਗੁਰੁ ਡਿਠਾ ਤਾਂ ਮਨੁ ਸਾਧਾਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਉਪਰੋਕਤ ਪਉੜੀ ਵਿਚ 9 ਚਰਣ ਹਨ। ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵੀ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵੀ ਕਈ ਥਾਂ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ। ਪਰ ਹਰੇਕ ਚਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਚਰਣ ਦੀਆਂ 16 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭੇਦ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਚਰਣਾਂ ਵਿਚ 28 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਚਰਣ ਵਿਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 13-15 ’ਤੇ, ਹਰ ਚਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਰਗਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।19 ਰਗਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਕ ਵਰਣਿਕ ਗਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੱਧ ਲਘੂ ਹੈ। 20 ਰਗਣ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਤੀਜਾ ਅੱਖਰ ਗੁਰੂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਲਘੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭੇਦ ਦੀ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ‘ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ-

ਨਾਉ ਕਰਤਾ ਕਾਦਰੁ ਕਰੇ ਕਿਉ ਬੋਲੁ ਹੋਵੈ ਜੋਖੀਵਦੈ॥ 14+16=30
ਦੇ ਗੁਨਾ ਸਤਿ ਭੈਣ ਭਰਾਵ ਹੈ ਪਾਰੰਗਤਿ ਦਾਨੁ ਪੜੀਵਦੈ॥ 16+15=31
ਨਾਨਕਿ ਰਾਜੁ ਚਲਾਇਆ ਸਚੁ ਕੋਟੁ ਸਤਾਣੀ ਨੀਵ ਦੈ॥ 13+15=28
ਲਹਣੇ ਧਰਿਓਨੁ ਛਤੁ ਸਿਰਿ ਕਰਿ ਸਿਫਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵਦੈ॥ 12+15=27
ਮਤਿ ਗੁਰ ਆਤਮ ਦੇਵ ਦੀ ਖੜਗਿ ਜੋਰਿ ਪਰਾਕੁਇ ਜੀਅ ਦੈ॥13+15=28
ਗੁਰਿ ਚੇਲੇ ਰਹਰਾਸਿ ਕੀਈ ਨਾਨਕਿ ਸਲਾਮਤਿ ਥੀਵਦੈ॥ 15+14=29
ਸਹਿ ਟਿਕਾ ਦਿਤੋਸੁ ਜੀਵਦੈ॥ (ਪੰਨਾ 966)

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 7 ਚਰਣ ਹਨ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ 30 ਅਤੇ 27 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ 14 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਰਗਣ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਤੇ ਤੁਕਾਂਤ ਮੇਲ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਤੁਕਾਂਤ ਮੇਲ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਤੁਕਾਂਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੈਆਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ‘ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਛੰਦ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਫਰਕ ਹੈ।

ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਭੇਦ ਦੀ ਕੁਝ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਦੀ ਬਜਾਏ 9 ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਮੂਲੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਫੇਰਿ ਵਸਾਇਆ ਫੇਰੁਆਣਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਖਾਡੂਰੁ॥ 9+15=24
ਜਪੁ ਤਪੁ ਸੰਜਮੁ ਨਾਲਿ ਤੁਧੁ ਹੋਰੁ ਮੁਚੁ ਗਰੂਰੁ॥ 13+9=22
ਲਬੁ ਵਿਣਾਹੇ ਮਾਣਸਾ ਜਿਉ ਪਾਣੀ ਬੂਰੁ॥ 12+9=21
ਵਰ੍ਹਿਐ ਦਰਗਹ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੂਰੁ॥ 13+8=21
ਜਿਤੁ ਸੁ ਹਾਥ ਨ ਲਭਈ ਤੂੰ ਓਹੁ ਠਰੂਰੁ॥ 11+8=19
ਨਉ ਨਿਧਿ ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਹੈ ਤੁਧੁ ਵਿਚਿ ਭਰਪੂਰੁ॥ 13+9=22
ਨਿੰਦਾ ਤੇਰੀ ਜੋ ਕਰੇ ਸੋ ਵੰਞੈ ਚੂਰੁ॥ 13+9=22
ਨੇੜੇ ਦਿਸੈ ਮਾਤ ਲੋਕ ਤੁਧੁ ਸੁਝੈ ਦੂਰੁ॥ 13+8=21
ਫੇਰਿ ਵਸਾਇਆ ਫੇਰੁਆਣਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਖਾਡੂਰੁ॥(ਪੰਨਾ 967) 9+15=24

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਾਮੂਲੀ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਹਰੇਕ ਚਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਲਘੂ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਾਗ ਦਾ ਅਲਾਪ, ਟੇਕ, ਅੰਤਰਾ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਨ ਪਦ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਉਸੇ ਹਿਸਾਬ ਗਿਣਨ ਨਾਲ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਕਈ ਥਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਗਾਇਨ ਸਮੇਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਅ ਤਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਰਤਾਲ ਲੈਅ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰ ਉਚਾਰੀ ਸੀ।

ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ’ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਚੈਤਾ ਦੇ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

2. ਅਲੰਕਾਰ :

ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ‘ਅਲਮ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਭੂਸ਼ਣ’। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼ਬਦਗਤ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੈ। 21 ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਮੂਰਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਰਤੀ-ਕਰਣ ਲਈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਲੰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਲੋਚਕ ਬਲਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਵਸਤੂ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜੀਵ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰਤ੍ਵ ਤਾਂ ਹੀ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਚਮਤਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨਯ ਰੂਪ ਹੈ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ। ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਹੀਣ ਸੁਭਾ ਕਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਇਹੀ ਕਸੌਟੀ ਹੈ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ, ਚਮਤਕਾਰ।”22

ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਭਾਮਹ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਚਿਤਰਤਾ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰ ਆਖਿਆ। ਆਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਆਵਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ। ਦੰਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਲੰਕਾਰ ਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਗਰਮੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਅਲੰਕਾਰ ਹਨ। ਮੰਮਟ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ, ਗੁਣ ਪੂਰਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਅਲੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਹੈ) ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜੈ ਦੇਵ ਨੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ-ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਅੱਗ ਵੀ ਠੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਸਰਸਵਤੀ (ਕਾਵਿ) ਵਿਧਵਾ ਨਾਰੀ ਵਰਗੀ ਹੈ।”23

ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ੋਭਾ ਅਰਥਾਤ ਸਜਾਵਟ ਜਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਲੰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੁੱਲ-ਸੱਮ-ਅਖਰਾ ਸ਼ਬਦ ਔਰਮ ਅਥਵਾ ਅਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਇਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਭੂਸ਼ਣ ਗਹਿਣਾ Ornament, Jewells ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਲੰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ। ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਗਟਾ (ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ) ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”24

ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਕ ਲੁਕਾਸ ਨੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਪਮਾ ਤੇ ਰੂਪਕ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਜੰਗਲ।”25 ਕਾਵਿ ਲਈ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ (ਸੇਖੋਂ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਛੰਦ ਦਾ ਵੀ, ਕੇਵਲ ਗਹਿਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਤਵ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਵੁਕ ਜਿਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਲੰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਛੰਦ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦਾ।”26

ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹ ਰੀਤਿ, ਜੋ ਕਾਵਯ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਵੇ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਨੰਤ ਹਨ ਪਰ ਮੁੱਖ ਦੋ ਹਨ-ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਭੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਜੈਸੇ ਕਿ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ ਜੋ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਣ ਜੈਸੇ ਕਿ ਉਪਮਾ ਰੂਪਕ ਆਦਿ ਜੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਥਾਂ ਪਾਏ ਜਾਣ, ਤਦ ਉਭਯਾਲੰਕਾਰ ਸੰਗਯਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”27

ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ :

ਜਿਸ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਾਰਣ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਤਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”28

ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ :

ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਅਰਥ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਣ ਚਮਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਉਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜੇਕਰ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਦੂਸਰਾ ਸ਼ਬਦ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅਲੰਕਾਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਅਰਥਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”29

ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿਵੇਚਨ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਾਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਿਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ, ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ, ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ, ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ, ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ-

ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ :

ਜਿੱਥੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”30 ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਨਾਉ ਕਰਤਾ ਕਾਦਰੁ ਕਰੇ ਕਿਉ ਬੋਲੁ ਹੋਵੈ ਜੋਖੀਵਦੈ॥ (ਪੰਨਾ 966)

ਨਉ ਨਿਧਿ ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਹੈ ਤੁਧੁ ਵਿਚਿ ਭਰਪੂਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਕਿਆ ਸਾਲਾਹੀ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ ਜਾਂ ਤੂ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਸੋ ਟਿਕਾ ਸੋ ਬੈਹਣਾ ਸੋਈ ਦੀਬਾਣੁ॥
ਆਪੀਨੈ੍ ਆਪੁ ਸਾਜਿਓਨੁ ਆਪੇ ਹੀ ਥੰਮਿ ਖਲੋਆ॥
ਆਪੇ ਪਟੀ ਕਲਮ ਆਪਿ ਆਪਿ ਲਿਖਣਹਾਰਾ ਹੋਆ॥
ਸਭ ਉਮਤਿ ਆਵਣ ਜਾਵਣੀ ਆਪੇ ਹੀ ਨਵਾ ਨਿਰੋਆ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਵਰਣਗਤ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ‘ਕ’ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸਮਤਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ‘ਨ’ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸਮਤਾ ਹੈ। ਤੀਸਰੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਵਿਚ ‘ਸ’ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਣ ਵਰਣ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ:

ਉਪਮਾ ਉਹ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਪਮਾਉਣ ਯੋਗ ਵਸਤੂ (The Subject compared) ਉਪਮੇਯ ਅਤੇ ਉਪਮਾਨ (The object with which comparison made) ਵਿਚਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮਾਨ ਧਰਮ (Common Attribute) ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ-ਉਪਮੇਯ, ਉਪਮਾਨ, ਧਰਮ, ਵਾਚਕ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।31 ਜਿਸ ਪਦ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਅੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਉਪਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ‘ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਲਬੁ ਵਿਣਾਹੇ ਮਾਣਸਾ ਜਿਉ ਪਾਣੀ ਬੂਰੁ॥
ਵਰ੍ਹਿਐ ਦਰਗਹ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੂਰੁ॥
ਜਿਤੁ ਸੁ ਹਾਥ ਨ ਲਭਈ ਤੂੰ ਓਹੁ ਠਰੂਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੂਰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਬ ਤਬਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਡਲਕਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹ ਸੀਤਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈਂ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਲਬ ਲੋਭ ਹੰਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੂਰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਲਬ ਉਪਮਾਉਣ ਯੋਗ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਬੂਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਕੁਦਰਤੀ ਨੂਰ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਜਿਉਂ’ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ :

ਜਦੋਂ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਉਪਮਾਨ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਰੂਪ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।32 ਬੇਸ਼ਕ ਭਾਰਤੀ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਭੇਦ ਉਪਭੇਦ ਕੀਤੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮ ਹੈ। ‘ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-

ਘੋੜਾ ਕੀਤੋ ਸਹਜ ਦਾ ਜਤੁ ਕੀਓ ਪਲਾਣੁ॥
ਧਣਖੁ ਚੜਾਇਓ ਸਤ ਦਾ ਜਸ ਹੰਦਾ ਬਾਣੁ॥
ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਧੂ ਅੰਧਾਰੁ ਸਾ ਚੜਿਆ ਰੈ ਭਾਣੁ॥
ਸਤਹੁ ਖੇਤੁ ਜਮਾਇਓ ਸਤਹੁ ਛਾਵਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇੱਥੇ ਸਹਜ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਘੋੜਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਾਠੀ, ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਕਮਾਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਤੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਪਮੇਯ ਅਤੇ ਉਪਮਾਨ ਦਾ ਅਭੇਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਕਲਿ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਭਰਿਆ ਸੰਸਾਰ ਧੂ ਅੰਧਾਰ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ :

ਲੋਕੋਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅਖਾਣ, ਅਖਾਉਤ, ਕਹਾਵਤ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਚੜ੍ਹੀ ਅਖਾਉਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਨਾਸਿਬ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਕੋਈ ਢੁਕਵੀਂ ਕਹਾਵਤ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।33

ਇਸ ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਹੋਵੈ ਸਿਫਤਿ ਖਸੰਮ ਦੀ ਨੂਰੁ ਅਰਸਹੁ ਕੁਰਸਹੁ ਝਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਪਿਯੂ ਦਾਦੇ ਜੇਵਿਹਾ ਪੋਤਾ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਜਿਨਿ ਬਾਸਕੁ ਨੇਤ੍ਰੈ ਘਤਿਆ ਕਰਿ ਨੇਹੀ ਤਾਣੁ॥
ਜਿਨਿ ਸਮੁੰਦੁ ਵਿਰੋਲਿਆ ਕਰਿ ਮੇਰੁ ਮਧਾਣੁ॥
ਚਉਦਹ ਰਤਨ ਨਿਕਾਲਿਅਨੁ ਕੀਤੋਨੁ ਚਾਨਾਣੁ॥
ਘੋੜਾ ਕੀਤੋ ਸਹਜ ਦਾ ਜਤੁ ਕੀਓ ਪਲਾਣੁ॥
ਧਣਖੁ ਚੜਾਇਓ ਸਤ ਦਾ ਜਸ ਹੰਦਾ ਬਾਣੁ॥
ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਧੂ ਅੰਧਾਰੁ ਸਾ ਚੜਿਆ ਰੈ ਭਾਣੁ॥
ਸਤਹੁ ਖੇਤੁ ਜਮਾਇਓ ਸਤਹੁ ਛਾਵਾਣੁ॥
ਨਿਤ ਰਸੋਈ ਤੇਰੀਐ ਘਿਉ ਮੈਦਾ ਖਾਣੁ॥
ਚਾਰੇ ਕੁੰਡਾਂ ਸੁਝੀਓਸੁ ਮਨ ਮਹਿ ਸਬਦੁ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਆਵਾ ਗਉਣੁ ਨਿਵਾਰਿਓ ਕਰਿ ਨਦਰਿ ਨੀਸਾਣੁ॥
ਅਉਤਰਿਆ ਅਉਤਾਰੁ ਲੈ ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਸੁਜਾਣੁ॥
ਝਖੜਿ ਵਾਉ ਨ ਡੋਲਈ ਪਰਬਤੁ ਮੇਰਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ:

ਜਿੱਥੇ ਉਪਮੇਯ ਤੇ ਉਪਮਾਨ ਦਾ ਬਿੰਬ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਭਾਵ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।34 ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਹੋਰਿਂਓ ਗੰਗ ਵਹਾਈਐ ਦੁਨਿਆਈ ਆਖੈ ਕਿ ਕਿਓਨੁ॥
ਨਾਨਕ ਈਸਰਿ ਜਗਨਾਥਿ ਉਚਹਦੀ ਵੈਣੁ ਵਿਰਿਕਿਓਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ :

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਅਪ੍ਰਸਤੁਤ ਦਾ ਇੱਕੋ ਧਰਮ ਕਹਿਣਾ ਦੀਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ।35 ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਨਾਨਕੁ ਤੂ ਲਹਣਾ ਤੂਹੈ ਗੁਰੁ ਅਮਰੁ ਤੂ ਵੀਚਾਰਿਆ॥
ਗੁਰੁ ਡਿਠਾ ਤਾਂ ਮਨੁ ਸਾਧਾਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਅਤਿ-ਕਥਨੀ ਅਲੰਕਾਰ :

ਲੋਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਅਲੰਕਾਰਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਲੰਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤਿਕਥਨੀ ਕਰਕੇ ਉਕਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।36 ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-

ਮਾਧਾਣਾ ਪਰਬਤੁ ਕਰਿ ਨੇਤ੍ਰਿ ਬਾਸਕੁ ਸਬਦਿ ਰਿੜਕਿਓਨੁ॥
ਚਉਦਹ ਰਤਨ ਨਿਕਾਲਿਅਨੁ ਕਰਿ ਆਵਾ ਗਉਣੁ ਚਿਲਕਿਓਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਇੱਥੇ ਪਰਬਤ ਦਾ ਮਧਾਣਾ ਭਾਵ ਮਧਾਣੀ, ਬਾਸਕ ਨਾਗ ਦਾ ਨੇਤ੍ਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਰਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਦਰਸਾ ਕੇ ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ ਲੋਕੋਕਤੀ, ਦੀਪਕ, ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਉਂ ਅਲੰਕਾਰ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਉਪਰੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਰ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।

ਰਸ:

ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਾਕ ‘ਵਿਭਾਵਾਨੁਭਾਵ ਵਯਭਿਚਾਰ ਸੰਯੋਗਾਦਿ ਰਸ ਨਿਸ਼ਪੱਤਿ।’37 ਰਸ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਰਸ ਨਿਸ਼ਪਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਰਬੋਤਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਰਨ ਰਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਸ ਰਹਿਤ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਲਗਣ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਟ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।38

ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਨੌਂ ਰਸਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਭਿਨਵ ਗੁਪਤ ਨੇ ਰਸ ਨੌਂ ਹੀ ਮੰਨੇ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ।39 ਇਹ ਨੌਂ ਰਸ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ-

1. ਬੀਰ ਰਸ, 2. ਕਰੁਣਾ ਰਸ, 3. ਹਾਸ ਰਸ, 4. ਰੌਦਰ ਰਸ, 5. ਵੀਭਤਸ ਰਸ, 6. ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ, 7. ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ, 8. ਅਦਭੁਤ ਰਸ, 9. ਭਿਆਨਕ ਰਸ। ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਮੁਢਲੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਗਏ ਰਸਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਬੀਰ ਰਸ:

‘ਵਾਰ’ ਇਕ ਬੀਰ ਰਸੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੀਰ-ਰਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ- ਬਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬੀਰ-ਰਸ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਹਨ-

1. ਯੁੱਧ ਵੀਰ, 2. ਧਰਮ ਵੀਰ, 3. ਦਾਨ ਵੀਰ, 4. ਦਯਾ ਵੀਰ।40 ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ ਅਨੁਸਾਰ- “ਉਤਸ਼ਾਹ ਬੀਰ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਹੈ, ਕਾਰਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਜਾਂ ਦਯਾ ਕਰਨ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਅਲੰਬਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਫੌਜ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਉੱਦੀਪਨ ਹਨ, ਤਰਕ, ਮਤਿ, ਗਰਵ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵ ਹਨ।”41 ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਸੰਚਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-

ਦਿਲਿ ਖੋਟੈ ਆਕੀ ਫਿਰਨਿ੍ ਬੰਨਿ੍ ਭਾਰੁ ਉਚਾਇਨਿ ਛਟੀਐ॥
ਜਿਨਿ ਆਖੀ ਸੋਈ ਕਰੇ ਜਿਨਿ ਕੀਤੀ ਤਿਨੈ ਥਟੀਐ॥
ਕਉਣੁ ਹਾਰੇ ਕਿਨਿ ਉਵਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਸਨਾਤਨੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀਰ-ਰਸ ਨੂੰ ਉਪਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ:

ਜਿੱਥੇ ਦੁਖ, ਸੁਖ, ਚਿੰਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ, ਘਿਰਣਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਰਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਵੰਦ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਾਰਤਾ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਲਗਨ ਆਲੰਬਨ ਹਨ। ਤੀਰਥ, ਬਰਤ, ਪੂਜਾ, ਸਾਧੂ ਸੰਗ ਉਦੀਪਨ ਹਨ। ਘਰ ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਤ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਸਮਾਧੀ ਲਾਉਣਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਰੁਚੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਅਨੁਭਵ ਹਨ। ਨਿਰਵੇਦ, ਧੀਰਜ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵ ਹਨ।42 ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਵੈਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।43

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਇਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਅਟਲੁ ਅਥਾਹੁ ਅਤੋਲੁ ਤੂ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਰਾਵਾਰਿਆ॥
ਜਿਨੀ੍ ਤੂੰ ਸੇਵਿਆ ਭਾਉ ਕਰਿ ਸੇ ਤੁਧੁ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਿਆ॥
ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਮੋਹੁ ਮਾਰਿ ਕਢੇ ਤੁਧੁ ਸਪਰਵਾਰਿਆ॥
ਧੰਨੁ ਸੁ ਤੇਰਾ ਥਾਨੁ ਹੈ ਸਚੁ ਤੇਰਾ ਪੈਸਕਾਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਜਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਜਸ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਧਿਆਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਾਰਨ ਲਈ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਜਿਨੀ੍ ਗੁਰੂ ਨ ਸੇਵਿਓ ਮਨਮੁਖਾ ਪਇਆ ਮੋਆ॥
ਦੂਣੀ ਚਉਣੀ ਕਰਾਮਾਤਿ ਸਚੇ ਕਾ ਸਚਾ ਢੋਆ॥
ਚਾਰੇ ਜਾਗੇ ਚਹੁ ਜੁਗੀ ਪੰਚਾਇਣੁ ਆਪੇ ਹੋਆ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇੱਥੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਉੱਪਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਵੀਭਤਸ ਰਸ :

ਵੀਭਤਸ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਜੁਗਪੁਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਮਹਾਂਕਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਵਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਰਸ ਦਾ ਆਲੰਬਨ ਫੁਹੜਪਨ, ਗਲੀ-ਸੜੀ ਅਤੇ ਦੁਰਗੰਧਮਈ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ। ਉਦੀਪਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ, ਦੇਖਣਾ ਆਦਿ ਹੈ। ਥੁੱਕਣਾ, ਮੂੰਹ ਫੇਰਨਾ, ਨੱਕ ਚੜ੍ਹਾਣਾ ਆਦਿ ਅਨੁਭਾਵ ਤਥਾ ਭੈ ਅਤੇ ਆਵੇਗ ਆਦਿ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵ ਹਨ।44 ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਰਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਲਬੁ ਵਿਣਾਹੇ ਮਾਣਸਾ ਜਿਉ ਪਾਣੀ ਬੂਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਅਦਭੁਤ ਰਸ :

ਅਨੋਖੀ ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਵਸਤੂ ਦੇ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਅਸਚਰਜ ਭਾਵ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਪ੍ਰਤੀਤਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਦਭੁਤ ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਵ ਵਿਸਮੈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਜ ਅਸੰਭਵ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਲੌਕਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸ੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਉਦੀਪਨ ਵਿਭਾਵ ਹਨ। ਖੁਸ਼ੀ, ਆਵੇਗ ਆਦਿ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵ ਹਨ।45 ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਦਭੁਤ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਅਸਚਰਜ ਯਾਨੀ ਚਮਤਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਅਨੋਖਾਪਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਤਕਾਰ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਰਸਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪਤੀ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਜਿਨਿ ਬਾਸਕੁ ਨੇਤ੍ਰੈ ਘਤਿਆ ਕਰਿ ਨੇਹੀ ਤਾਣੁ॥
ਜਿਨਿ ਸਮੁੰਦੁ ਵਿਰੋਲਿਆ ਕਰਿ ਮੇਰੁ ਮਧਾਣੁ॥
ਚਉਦਹ ਰਤਨ ਨਿਕਾਲਿਅਨੁ ਕੀਤੋਨੁ ਚਾਨਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇੱਥੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਮਧਾਣੀ, ਬਾਸਕ ਨਾਗ ਭਾਵ ਵੱਡੇ ਨਾਗ ਨੂੰ ਨੇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਚਾਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਵ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤਤਾ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਇਕ ਉਸਤਤੀ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਦਭੁਤ ਰਸ, ਵੀਰ ਰਸ ਅਤੇ ਵੀਭਤਸ ਰਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਯਥਾਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਰਸਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪਤੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਬਿੰਬ :

ਬਿੰਬ ਬੜਾ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਹਰ ਕ੍ਰਿਆ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਸੂਖਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਕਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿੰਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੁਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ (Image) ਦਾ ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਛਾਇਆ’ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਛਾਇਆ’ ਆਦਿ। ਬਿੰਬ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।46 ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਲਈ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੁਗਤ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸੀ.ਡੀ. ਲੇਵਿਸ ਅਨੁਸਾਰ-ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਵੀ ਚਿੱਤਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਜਾਂ ਵੇਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।47

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਕਾਲਰਿਜ ਨੇ ਬਿੰਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ- ਬਿੰਬ ਕਿਸੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਨਕਲ, ਕੋਈ ਭਾਵ, ਕੋਈ ਮਾਨਸਿਕ ਘਟਨਾ, ਕੋਈ ਅਲੰਕਾਰ ਜਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਇਕਾਈ ਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।48

ਜੈਮਜ਼ ਆਰ.ਕਰਿਊਜ਼ਰ ਅਨੁਸਾਰ- ਬਿੰਬ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਸਦਾ ਅਪ੍ਰਸਤੁਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੂਪ ਸਿਰਜਨਾ ਇਸੇ ਬਿੰਬ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।49

ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਬਿੰਬ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਬਿੰਬ ਹੈ। ਇਹ ਬਿੰਬ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।50 ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਕ ਡਾ. ਨਗੇਂਦ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿੰਬ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਵੀ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਬਿੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਹੀ ਹੈ।51

ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਬਿੰਬ ਦਾ, ਜਿਸ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਿੰਬ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ-

1. ਰੂਪ ਬਿੰਬ- ਇਸ ਦਾ ਬੋਧ ਅੱਖ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਸ਼ਬਦ ਬਿੰਬ- ਇਸ ਦਾ ਬੋਧ ਕੰਨ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਰਸ ਬਿੰਬ- ਇਸ ਦਾ ਬੋਧ ਜੀਭ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4. ਗੰਧ ਬਿੰਬ- ਇਸ ਦਾ ਬੋਧ ਨੱਕ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5. ਸਪਰਸ਼ ਬਿੰਬ- ਇਸ ਦਾ ਬੋਧ ਤੁਚਾ (ਤ੍ਵਚਾ) ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।52

ਬਿੰਬਾਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

1. ਰੂਪ ਬਿੰਬ:

ਝੁਲੈ ਸੁ ਛਤੁ ਨਿਰੰਜਨੀ ਮਲਿ ਤਖਤੁ ਬੈਠਾ ਗੁਰ ਹਟੀਐ॥
ਕਰਹਿ ਜਿ ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸਿਲ ਜੋਗੁ ਅਲੂਣੀ ਚਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 966)

ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।

2. ਸ਼ਬਦ ਬਿੰਬ:

ਕਿਆ ਸਾਲਾਹੀ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ ਜਾਂ ਤੂ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੁ॥
ਦਾਨੁ ਜਿ ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਵਸੀ ਸੋ ਸਤੇ ਦਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇੱਥੇ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3. ਰਸ ਬਿੰਬ:

ਲੰਗਰਿ ਦਉਲਤਿ ਵੰਡੀਐ ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੀਰਿ ਘਿਆਲੀ॥
ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਮਨਮੁਖ ਥੀਏ ਪਰਾਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਇੱਥੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਸ-ਬਿੰਬ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

4. ਨਾਦ-ਬਿੰਬ:

ਆਪੀਨੈ੍ ਆਪੁ ਸਾਜਿਓਨੁ ਆਪੇ ਹੀ ਥੰਮਿ੍ ਖਲੋਆ॥
ਆਪੇ ਪਟੀ ਕਲਮ ਆਪਿ ਆਪਿ ਲਿਖਣਹਾਰਾ ਹੋਆ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇੱਥੇ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਨਾਦ-ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

5. ਰੂਪਕ ਬਿੰਬ :

ਹਰੇਕ ਬਿੰਬ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਰੂਪਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।53 ਰੂਪਕ ਨੂੰ ਬਿੰਬ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕਵੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਰੂਪਕ ਬਿੰਬ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪਤੀ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਧੂ ਅੰਧਾਰੁ ਸਾ ਚੜਿਆ ਰੈ ਭਾਣੁ॥
ਸਤਹੁ ਖੇਤੁ ਜਮਾਇਓ ਸਤਹੁ ਛਾਵਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਕਵੀ ਦੇ ਬਿੰਬ ਉਸ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ, ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਰਹੱਸਵਾਦੀ, ਭਗਤ ਹੈ ਜਾਂ ਯੋਧਾ, ਰਾਜ-ਭਗਤ ਹੈ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਭਗਤ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਬੰਧੀ ਵਾਕਫੀ ਦੇਣ ਵਿਚ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤੀਕ:

ਪ੍ਰਤੀਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲੱਛਣ, ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਚਿਤਰਣ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ (Symbol) ਦਾ ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।54 ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਕਾਵਿ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਵਨਾ ਤੱਥ ਜਾਂ ਖਿਆਲ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਵਸਤੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਜਿਹੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।55

ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ-

1. ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਤੀਕ
2. ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਤੀਕ
3. ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ
4. ਜੀਵਨ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਤੀਕ
5. ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ।56

ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

1. ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ (ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ) ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।
2. ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਜਿਹੜੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3. ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ।
4. ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਜੁੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ।
5. ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।57

ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਤਿਖੇਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਜਨਸਮੂਹ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ-

1. ਪਰਮਾਤਮਾ/ਗੁਰੂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤਿਆ ਹੈ:

ਜਿਤੁ ਸੁ ਹਾਥ ਨ ਲਭਈ ਤੂੰ ਓਹੁ ਠਰੂਰੁ॥ ਪੰਨਾ 967)

2. ਦੁੱਖਾਂ ਕਲੇਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਕਲਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਸੂਰਜ (ਭਾਣੁ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤਿਆ ਹੈ:

ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਧੂ ਅੰਧਾਰੁ ਸਾ ਚੜਿਆ ਰੈ ਭਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

3. ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਮਾਉਣਾ ਅਲੂਣੀ ਸਿਲ ਚੱਟਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਕਰਹਿ ਜਿ ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸਿਲ ਜੋਗੁ ਅਲੂਣੀ ਚਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 966)

4. ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਖੜਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਮਤਿ ਗੁਰ ਆਤਮ ਦੇਵ ਦੀ ਖੜਗਿ ਜੋਰਿ ਪਰਾਕੁਇ ਜੀਅ ਦੈ॥ (ਪੰਨਾ 966)

5. ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਕੋਟਾਂ ਦਾ ਪੂਰਣ ਮਹੱਤਵ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਨਾਨਕਿ ਰਾਜੁ ਚਲਾਇਆ ਸਚੁ ਕੋਟੁ ਸਤਾਣੀ ਨੀਵ ਦੈ॥ (ਪੰਨਾ 966)

6. ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਖਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ:

ਹੋਵੈ ਸਿਫਤਿ ਖਸੰਮ ਦੀ ਨੂਰੁ ਅਰਸਹੁ ਕੁਰਸਹੁ ਝਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 967)

7. ਮਧਾਣੀ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਹਨ:

ਮਾਧਾਣਾ ਪਰਬਤੁ ਕਰਿ ਨੇਤ੍ਰਿ ਬਾਸਕੁ ਸਬਦਿ ਰਿੜਕਿਓਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਘੋੜਾ, ਧਣੁਖ, ਝੱਖੜ, ਕਲਮ, ਪਟੀ, ਤਖਤ, ਚੰਦੋਆ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਰ ਇਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਚੌਗਿਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ:

ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਕਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੋਈ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੀ ਜਾਣਿਆ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਛਾਲ ਕੱਢ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੈਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।”58 ਕਵੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ ਸਥੂਲ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।59

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ (1) ਅਨੁਕਰਣ ਜਾਂ ਸਹਿਜ-ਅਨੁਭਵ (2) ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਬੋਲੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪੱਥਰ ਹੈ, ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਰੰਗ-ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਸੁਰ ਹੈ।60

ਸਾਹਿਤਿਕ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਭਾਵਾਤਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਮਜ਼ ਰੀਵਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਵੀ ਸਦੀਵੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।61 ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦੁਨਿਆਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੀਅ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਲਵਲੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦੱਸੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।”62 ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ: ਅਭਿਧਾ, ਲਕਸ਼ਣਾ, ਵਿਅੰਜਨਾ। ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਧੁਨੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ।63

1. ਅਭਿਧਾ ਸ਼ਕਤੀ :

ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਜਗਨ ਨਾਥ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਭਿਧਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”64

2. ਲਕਸ਼ਣਾ ਸ਼ਕਤੀ:

ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅੰਗ ਵਿਚ ਰੋਕ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਂ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਰਥ ਜਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਣਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।65

3. ਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਕਤੀ:

ਤੀਸਰੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਅੰਜਨਾ ਦੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਅਭਿਧਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਣਾ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਰਥ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।66

ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਬਾਬੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੋਝੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲ ਵੀ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੂਸਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ, ਜੋ ‘ਆਦਿ ਗਰੰਥ’ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲੀ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਨਾਤਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸ਼ਬਦ, ਸਨਾਤਨੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਰੂਪ, ਦੇਸ਼ (ਸਥਾਨਕ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ) ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰਬੀ, ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ।67

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲਹਿੰਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਫੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦਾ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਅਮੀਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਲ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-

ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ:
ਖਸਮ, ਫਰਮਾਇਆ, ਨੂਰੁ, ਤਖਤੁ, ਪਾਤਿਸਾਹ (ਪਾਤਸ਼ਾਹ), ਨੀਸਾਣ (ਨਿਸ਼ਾਨ), ਆਕੀ, ਦਰਵੇਸ਼, ਕਬੂਲ, ਸਹੁ, ਕੋਟਿ, ਸਲਾਮਤਿ, ਨਦਰਿ ਆਦਿ।

ਹਿੰਦੀ/ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ:
ਖੜਗਿ, ਰਹਿਰਾਸਿ, ਦੋਹੀ, ਡਿੱਠ, ਦੇਵਤਾ, ਸਤਿਗੁਰੁ, ਪਰਬਤ, ਛਤ੍ਰ, ਮਾਣਸ, ਧਣਖੁ, ਪੈਸਕਾਰਿਆ, ਪਾਰਾਵਾਰਿਆ, ਡਿਠਾ, ਢੋਆ, ਧਰਿਓਨੁ, ਜਪੁ, ਤਪੁ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਨਮਸਕਾਰਿਆਂ, ਲੋਆ।

ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ:
ਵੰਞੈ, ਸੁਝੈ।

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਆਕਰਣਿਕ ਰੀਤ ਐਸੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿਕ ਕਿਸੇ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰੀਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਲਗਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।68 ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਵਾਰ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਬਦ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਚੇਚ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜਿਨਿ ਕੀਤੀ ਸੋ ਮੰਨਣਾ ਕੋ ਸਾਲੁ ਜਿਵਾਹੇ ਸਾਲੀ॥
ਧਰਮ ਰਾਇ ਹੈ ਦੇਵਤਾ ਲੈ ਗਲਾ ਕਰੇ ਦਲਾਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਬਹੁਤੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਗਾਗਰ ਵਿਚ ਸਾਗਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਵੇ।

ਅਉਤਰਿਆ ਅਉਤਾਰੁ ਲੈ ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਸੁਜਾਣੁ॥
ਝਖੜਿ ਵਾਉ ਨ ਡੋਲਈ ਪਰਬਤੁ ਮੇਰਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਜਮ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤੁਕਾਂ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅਲੰਕਾਰ, ਬਿੰਬ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਧਾਰਨ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦਾ ਲੋਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨੇ ਲਿਖਤ ਹਨ:

ਪਿਯੂ ਦਾਦੇ ਜੇਵਿਹਾ ਪੋਤ੍ਰਾ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਜਾਣੈ ਬਿਰਥਾ ਜੀਅ ਕੀ ਜਾਣੀ ਹੂ ਜਾਣੁ॥
ਕਿਆ ਸਾਲਾਹੀ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ ਜਾਂ ਤੂ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਮਾਧਾਣਾ ਪਰਬਤੁ ਕਰਿ ਨੇਤ੍ਰਿ ਬਾਸਕੁ ਸਬਦਿ ਰਿੜਕਿਓਨੁ॥
ਚਉਦਹ ਰਤਨ ਨਿਕਾਲਿਅਨੁ ਕਰਿ ਆਵਾ ਗਉਣੁ ਚਿਲਕਿਓਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਰਿੜਕਨ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ:

ਹੋਰਿਂਓ ਗੰਗ ਵਹਾਈਐ ਦੁਨਿਆਈ ਆਖੈ ਕਿ ਕਿਓਨੁ॥
ਨਾਨਕ ਈਸਰਿ ਜਗਨਾਥਿ ਉਚਹਦੀ ਵੈਣੁ ਵਿਰਿਕਿਓਨੁ॥(ਪੰਨਾ 967)

ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਜੋਗਾਤਮਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਮਿਸਾਲ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਤੁਕਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਫੇਰਿ ਵਸਾਇਆ ਫੇਰੁਆਣਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਖਾਡੂਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿੰਬ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤ ਕੇ ਵਾਰ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਪਮ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਵੇਚਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜੀਨੀਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਅਕਾਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੈਲੀ:
ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਰਥ ਹਨ। ਸ਼ੈਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ (Style) ਦਾ ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਮਾਧਿਅਮ ਭਾਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਢੰਗ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਉਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਅਰਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਣੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਤਵਿਕ ਰੂਪ ਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਜਾਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੇਟੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮਸਤਕ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਪਨਹਾਵਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੈਲੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਖਾਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਚੈਸਟਰਫੀਲਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਕੀ- ਸ਼ੈਲੀ ਕਲਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।69

ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਹਰ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਲੇਖਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਤਰੀਕਾ, ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਚਰਣ, ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”70 ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਸਰਲ, ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਹਨ:
1. ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ੈਲੀ, 2. ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੈਲੀ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬੈਨ ਜਾਨਸਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਮੰਨਦਾ ਹੈ:
1. ਸੰਖਿਪਤ ਸ਼ੈਲੀ, 2. ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੈਲੀ, 3. ਏਕਤਾਮਈ ਸ਼ੈਲੀ, 4. ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਗੁਣ ਸੁਗਮਤਾ (Lucidity) ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਸਮੋਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਤਰਿਕ, ਸੰਜਮੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਰਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਜਮੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਇਸ ਤੁਕ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਕਿਆ ਸਾਲਾਹੀ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ ਜਾਂ ਤੂ ਸੁਘੜੁ ਸੁਜਾਣੁ॥
ਦਾਨੁ ਜਿ ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਵਸੀ ਸੋ ਸਤੇ ਦਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਝਖੜਿ ਵਾਉ ਨ ਡੋਲਈ ਪਰਬਤੁ ਮੇਰਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 968)

ਇਸ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਨਾਨਕੁ ਕਾਇਆ ਪਲਟੁ ਕਰਿ ਮਲਿ ਤਖਤੁ ਬੈਠਾ ਸੈ ਡਾਲੀ॥
ਦਰੁ ਸੇਵੇ ਉਮਤਿ ਖੜੀ ਮਸਕਲੈ ਹੋਇ ਜੰਗਾਲੀ॥
ਦਰਿ ਦਰਵੇਸੁ ਖਸੰਮ ਦੈ ਨਾਇ ਸਚੈ ਬਾਣੀ ਲਾਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 967)

ਉਪਰੋਕਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪੜਚੋਲਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਰ ਛੰਦ, ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਬਿੰਬ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਬੋਲੀ, ਸ਼ੈਲੀ ਪੱਖੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਰਵਾਨੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਅੱਠ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਰਚੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿੰਬ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਲੌਕਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸੱਤੇ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਰੂਪ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਰ ਇਕ ਸਫਲ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ

1. Karl Marx, “Marxism and Literary Criticism”, p 1.
2. Ibid, p. 20.
3. ਸ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ (ਸੇਖੋਂ), ‘ਸਾਹਿਤਿਆਰਥ’, ਸਫ਼ਾ 121.
4. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ‘ਗੁਰੁ ਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ’, ਸਫ਼ਾ 14.
5. ‘ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤਯ ਕੋਸ਼’, ਸਫ਼ਾ 90.
6. ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ‘ਕਾਵਿ ਦੇ ਤੱਤ’, ਸਫ਼ਾ 151.
7. ‘Metre more or less regular poetic rhythem, the measureable rythmic patterns manifested in verse’. “Encyclopaedia of Poetry and Poetics,” p. 496.
8. ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ‘ਪਿੰਗਲ ਤੇ ਅਰੂਜ਼’, ਸਫ਼ਾ 1.
9. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 288.
10. ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ : ਇਕ ਅਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ, ਸਫ਼ਾ 74.
11. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ‘ਗੁਰੁ ਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ’, ਸਫ਼ਾ 23.
12. ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼’, ਸਫ਼ਾ 346.
13. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ’, ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’, ਸਫ਼ਾ 726.
14. ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਨਿਰਗੁਣਿਆਰਾ ਨੰਬਰ 1080, ਸਫ਼ਾ 44.
15. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ’, ਸਫ਼ਾ 171.
16. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ’ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫ਼ੇ 726.
17. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 702.
18. ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ : ਇਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ, ਸਫ਼ਾ 79.
19. ਉਹੀ।
20. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’, ਸਫ਼ਾ 1017.
21. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 10.
22. ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਲੋਚਨਾ’, ਸਫ਼ਾ 179.
23. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 10.
24. ‘ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’, ਸਫ਼ਾ 199.
25. A Style without metaphor and Similie is tome like a day without sunor wooland without birds. F. L. Luckas,’Problem of Style, p. 163.
26. ‘ਸਾਹਿਤਿਆਰਥ’, ਸਫ਼ਾ 136.
27. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’, ਸਫ਼ਾ 86.
28. ਡਾ. ਭਗੀਰਥ ਮਿਸ਼੍ਰ ‘ਕਾਵਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’, ਸਫ਼ਾ 148.
29. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 153.
30. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 14.
31. ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’ , ਸਫ਼ਾ 211.
32. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 16.
33. ਪ੍ਰੋ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ‘ਨਵੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਗਲ’ ਸਫ਼ਾ 111.
34. ਡਾ. ਭਗੀਰਥ ਮਿਸ਼੍ਰ ‘ਕਾਵਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’, ਸਫ਼ਾ 166.
35. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 79.
36. ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’ , ਸਫ਼ਾ 214.
37. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 40.
38. ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’ , ਸਫ਼ਾ 167.
39. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 187.
40. ‘ਸਿਧਾਂਤ ਔਰ ਅਧਿਐਨ’, ਸਫ਼ਾ 112.
41. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 64.
42. ‘ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼’, ਸਫ਼ਾ 181.
43. ਡਾ. ਭਗੀਰਥ ਮਿਸ਼੍ਰ ‘ਕਾਵਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’, ਸਫ਼ਾ 236.
44. ਡਾ. ਬਲਦੇਵ ਉਪਾਧਯਾਯ, ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਲੋਚਨਾ’, ਸਫ਼ਾ 232.
45. ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼’, ਸਫ਼ਾ 380.
46. Poetic Image, p. 18.
47. ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ‘ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ’ 1969, ਸਫ਼ਾ 309.
48. Elements of Poetry5, p. 119.
49. C.D. Lewis, ‘Poetic Image’, p. 17.
50. ‘ਕਾਵਯ ਬਿੰਬ’, ਸਫ਼ਾ 9.
51. Renewellek, ‘Theory of Literature’. p. 198.
52. C.D. Lewis, ‘Poetic Image’ ;p.18.
53. Arthur Symons, ‘The Symbolis’ Movement in Literature, p. 75.
54. ‘Encyclopaedia of English and American Poets and Poetry’, p. 323.
55. ਡਾ. ਭਗੀਰਥ ਮਿਸ਼੍ਰ ‘ਕਾਵਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’, ਸਫ਼ਾ 101.
56. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਪੱਛਮੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 66.
57. ‘ਮੇਰਾ ਦਾਗ਼ਿਸਤਾਨ’, ਸਫ਼ਾ 69
58. David Daiches, “Critical Approaches to Literature’, p. 158.
59. Renewellek. “Theory of Literature’, p. 22.
60. ‘Understanding Poetry’, p. 171
61. ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ‘ਕੋਇਲ ਕੂ’, ਸਫ਼ਾ 57.
62. ਭੋਲਾ ਸ਼ੰਕਰ ਵਯਾਸ, ਧ੍ਵਨੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਔਰ ਉਸ ਕੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਫ਼ਾ 10.
63. ‘ਰਸ ਗੰਗਾਧਰ’, ਸਫ਼ਾ 140.
64. ‘ਕਾਵਯ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ਸਫ਼ਾ 40.
65. ‘ਸਾਹਿਤਯ ਦਰਪਣ’, ਸਫ਼ਾ 52.
66. ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਖਾ ਤੇ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭੂਮਿਕਾ।
67. ‘ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ ਸਟੀਕ’, ਸਫ਼ਾ 32.
68. ਪ੍ਰੋ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂਘ, ‘ਪੱਛਮੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’, ਸਫ਼ਾ 69.
69. ‘ਮੇਰਾ ਦਾਗ਼ਿਸਤਾਨ’, ਸਫ਼ਾ 157.
70. ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ‘ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ’ , ਸਫ਼ਾ 190-191.