ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਿਧੜਕ ਸੂਰਬੀਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਸੂਰਮੇ, ਯੋਧੇ, ਬਹਾਦਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਲੀਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਮਤਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਨ ਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸੂਰਮਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਦਕੀ ਸਿੱਖ, ਨਿਰਭੈ, ਯੋਧਾ, ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ, ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ (ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ) ਨੇ ‘ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ’ ਤੇ ‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਾ’, ਵਿਚ ਥੋੜਾ-ਬਹੁਤਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਗੋਧੂ ਰਾਮ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਸ਼ਰਨੀ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਮਾਰਚ, 1613 ਈ: ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਖੈਰਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਜੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ (ਪਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਬਾ ਪਰਛੋਤਮ ਜੀ ਚੰਦਰ-ਵੰਸ਼ੀ ਯਾਦਵ ਬੰਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਅਤੇ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਤੁਰ-ਫਿਰ ਕੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਸੌਦਾ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਣਜਾਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਣਜਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਘੁੰਮ-ਫਿਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੌਦਾ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਾਤ ਦੇ ਚਾਰ-ਪਹਿਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜਕਲ ਇਹ ਲੋਕ ਵਪਾਰ ਦੀ ਬਜਾਇ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਉੱਤਮ ਧੰਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵਣਜਾਰੇ ਜਾਂ ਲੁਬਾਣਾ ਬਰਾਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਪਿੰਡ ਖੈਰਪੁਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ 19 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੂ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਬੀਬੀ ਕੰਤੋ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ-- ਭਾਈ ਨਗਾਹੀਆ, ਭਾਈ ਹੇਮਾ, ਹਾੜੀ, ਭਾਈ ਸੀਤਲ, ਪੁੰਡਾਰਾ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼, ਬਾਲ, ਜਵਾਹਰ ਤੇ ਇਕ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਗੋਧੂ ਰਾਮ ਨਾਲ ਰੂੰ, ਲੂਣ, ਚਾਵਲ, ਖੰਡ ਤੇ ਘਿਓ ਆਦਿ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੋਧੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਿੰਡ ਅਲੀਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਕੋਲ ਵੀ ਆਣ-ਜਾਣ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਬੱਲੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਨ-ਦੁਨੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਪਿੰਡ ਖੈਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ, ਅਣਖੀਲੇ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ 15 ਮਾਰਚ, 1659 ਈ: ਨੂੰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਦੇ ਕੁੜਮ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰਾ (ਪਿਤਾ) ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਕੌਮੀ ਨਾਇਕ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਹੈ। ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ, ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਾਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਵੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਖੇ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਦਿਨ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਸੇ ਇਤਨੀ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ ਕਿ ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਬੜਾ ਗੁਬਾਰ ਉੱਡਿਆ, ਦਿੱਲੀ ਹਿੱਲ ਗਈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਕਤ ਹੈ:

ਤਬ ਤੈ ਘਟੀ ਪਤਿਸਾਹੀ ਦਿੱਲੀ।
ਤਬ ਤੇ ਤੁਰਕ ਕਲਾ ਭਈ ਢਿੱਲੀ॥58॥

ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਜੁਰਅੱਤ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਹਾਜ਼ਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਨੇ ਗੁਰਦੇਵ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀ ’ਚ ਲੈ ਕੇ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧੜ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੱਡਿਆਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵੱਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ (ਰਾਇਸੀਨਾ) ਲਿਜਾ ਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਚਿਖ਼ਾ ਸਜਾ ਕੇ ਬੜੇ ਹੀ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਇਕ ਗਾਗਰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਉੱਪਰੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਟੋਆ ਕੱਢ ਕੇ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਮਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

ਜਿਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਾਵਨ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੀਵਾ ਬੱਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਯਾਦ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ 28 ਮਈ, 1680 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਪੁੰਡਾਰਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ’ਚ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਦਾ ਨਾਂ ਬੀਬੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੇ ਜੁਲਮ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ।