ਪਰਮਾਤਮਾ:- ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਪਰਮ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵਖਿਆਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੰਗ, ਰੂਪ ਤੇ ਹੋਂਦ ਸਬੰਧੀ ਅਲੱਗਅਲੱਗ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਦੁੱਤ ਰੂਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਰ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਉਸ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਧਰਮ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਹ ਇਸ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਗਾਂਹ ਵਧੇ ਹਨ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੂਜਾ ਅਜੋਕੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਲਾਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਬਲੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਪੀਰ-ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਖਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਇੱਕ ਦੋ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਹੁਤਾਂਤ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਆਤਮਾ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ, ਵਾਹਗੁਰੂ। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 748) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਈਸਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਤਕ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੱਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ। ਈਸਾਈਅਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਲਣਹਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਖਸ਼ਿੰਦ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਕਲਾ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵੀ ਅਦਿੱਖ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਇਸ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਇਸਲਾਮ ਉਸ ਅਦਿੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਯਹੋਵਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅਮਰ, ਸਰਵ-ਗਿਆਨੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਧਰਮੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਵਾਮੀ, ਸੱਚਾ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਆਦਿ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸ਼ਵਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੁਣਦਾ, ਵੇਖਦਾ, ਚੱਲਦਾ ਅਤੇ ਬੋਲਦਾ ਆਦਿ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਤਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ‘ਮੂਲ ਮੰਤਰ’ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰਿਸਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਖਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:

ਅਨੇਕ ਹੈਂ॥ ਫਿਰਿ ਏਕ ਹੈ॥

ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।

“ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਖਿਆਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਲਿਖਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਏਕਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਏਕਾ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਏਕੇ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਏਕੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਬੰਧੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ।”

ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

-ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਦੂਜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਊ॥ ਆਦਿ ਮਧਿ ਅੰਤਿ ਹੈ ਸੋਊ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1001)

-ਨਾਨਕ ਏਕੋ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਦੂਸਰ ਹੋਆ ਨ ਹੋਗੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 250)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਰਥ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਅਦੂਤ ਰੂਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਦੈਤ ਰੂਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਕੱਲੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਭ ਆਸਤਿਕ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਹਿਬਾਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਏਕਾ (1) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਆਸਥਾ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦ੍ਰਿ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। |

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਬਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੀਆ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦੀਆਂ ਭਾਵ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਉਹ ਇਸ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਹਰ ਹਿਲਜੁਲ ਦਾ ਮੂਲ਼ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਣਾਈ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਉਹ ਹੀ ਮਾਲਕ ਹੈ:

-ਦੀਗਰੇ ਰਾ, ਅਜ਼ ਕੁਜਾ, ਆਰੇਮ ਮਾ।
ਸ਼ੋਰ ਦਰ ਆਲਮ, ਯਕੇ ਅਫ਼ਗੰਦਾ ਅਸੂ॥
ਆਂ ਖੁਦਾਵੰਦਿ ਜ਼ਮੀਨੋ ਆਸਮਾਂ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਖਸ਼ਿ ਵਜੂਦਿ ਇਨਸੋ ਜਾਂ॥

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਚ ‘ਮੂਲ ਮੰਤਰ' ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਕੁਝ ਸੀ, ਜਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਘਟ ਘਟ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ’ਤੇ ਚੰਗਾ ਅਸਰ ਨਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਅਗੋਚਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਦੀ ਜੋਤ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਵਿਆਪ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ ਹੈ | ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਉਹ ਆਪ ਹੈ, ਇਸ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵੈਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਰੱਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮੂਲ ਮੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ‘ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਖਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਚੱਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ॥
ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤ ਕਹਿ॥
ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਮਿਤੋਜਿ ਕਹਿੱਜੈ॥
ਕੋਟਿ ਇੰਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰਾਣ ਸਾਹੁ ਸਾਹਾਣਿ ਗਣਿਜੈ॥
ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਮਹੀਪ ਸੁਰ ਨਰ ਅਸੁਰ ਨੇਤ ਨੇਤ ਬਣ ਤ੍ਰਿਣ ਕਹਤ॥
ਤਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਨਤ ਸੁਮਤਿ॥1॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਜਿਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਸਵਯੇ ਮਹਲੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਕਰਤਾਰ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਸਭ ਆਪੇ॥
ਸਰਬ ਰਹਿਓ ਭਰਪੂਰਿ ਸਗਲ ਘਟ ਰਹਿਓ ਬਿਆਪੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1385)

ਭਗਤ ਸਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰਬ-ਘਟਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵਖਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਭੈ ਘਟ ਰਾਮੁ ਬੋਲੈ ਰਾਮਾ ਬੋਲੈ॥ ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਕੋ ਬੋਲੈ ਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 988)

ਰੱਬ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਹੈ ਉਹ ਬਖਸ਼ਿੰਦ ਹੈ, ਉਹ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਿਤਾਰਦਾ।

-ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੂੰਹੈ ਮੇਰਾ ਮਾਤਾ॥ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਬੰਧਪੁ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭ੍ਰਾਤਾ॥
ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਰਾਖਾ ਸਭਨੀ ਥਾਈ ਤਾ ਭਉ ਕੇਹਾ ਕਾੜਾ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 103)
-ਸਭਨਾ ਕਾ ਮਾ ਪਿਉ ਆਪਿ ਹੈ ਆਪੇ ਸਾਰ ਕਰੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 653)

ਰੱਬ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਵਖਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਟਕਣਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਰੱਬ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ :

ਬਾਹਰਿ ਢੂਢਤ ਬਹੁਤੁ ਦੁਖੁ ਪਾਵਹਿ ਘਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਘਟ ਮਾਹੀ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 598)

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਹੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਖੋਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਉਸ ਤਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੱਬ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਸ ਦੇ ਦੇ ਚੰਗਿਆੜੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੂਰੀ ਮੁਜੱਸਮੇ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਲਈ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕ ਸਕਣ। ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹੀ ਅੱਖ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਨੂਰ ਥਾਂਈਂ ਰਮੇ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਚਲਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪੂਜ ਕੇ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਖਾਨਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਵਖਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹਰ ਥਾਂ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਖੋਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਰੱਬ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਰੱਬ ਨੇ ਹੀ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਵਾਲੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜ਼ੁਬਾਨ-ਗੋਈ ਭਾਵ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇ ਨਲਾਇਕ ਮਨੁੱਖ ! ਤੂੰ ਹਰ ਜਣੇ-ਖਣੇ ਵੱਲ ਨੱਠਿਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾ ਸਦਕਾ ਸਗੋਂ ਵਧੀਕ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਿਧਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖ਼ੁਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਉਸ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਐ ਦਿਲ ! ਤੂੰ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੀ ਉਜਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਸੋਹਣਿਆਂ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨੈਣਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਾਕ ' ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਝਾਤੀ ਪਾ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿ ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਖੇੜੇ, ਬਰਕਤਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਨ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

-ਖ਼ੁਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਬਵਦ ਦਾਇਮ, ਬਸੀਂ ਦੀਦਾਰਿ ਪਾਕਸ਼ ਰਾ॥
ਨ ਗਿਰਦਾਬੇ ਦਰੋ ਹਾਇਲ, ਨ ਦਰਯਾਓ, ਨ ਸਾਹਿਲ-ਹਾ॥
-ਚਿਰਾ ਬੇਹੁਦਾ ਮੇ ਗਰਦੀ, ਬ-ਸਹਾਰਓ ਬ-ਦਸ਼ਤ, ਐ ਦਿਲ॥
ਚੂ ਆਂ ਸੁਲਤਾਨਿ ਖ਼ੂਬਾਂ, ਕਰਦਹ ਅੰਦਰ ਦੀਦਹ ਮੰਜ਼ਿਲ-ਹਾ॥

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਖਾਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ ਪਰ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਵੇਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਦੀਦਾਰ ਵੇਖ।

ਨ ਗੋਇਮਤ, ਕਿ: ਸੂਏ ਦੈਰ ਯਾ ਹਰਮ ਮੇ ਰੌ॥
ਬ-ਤਰਫ਼ ਕਿ: ਰਵੀ, ਜਾਨਬਿ ਖ਼ੁਦਾ ਮੇ ਬਾਸ਼॥