ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਬੀਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧੜ ਨੂੰ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ (ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ) ਪਿੰਡ ਰਾਇਸੀਨਾ ਲਿਆ ਕੇ ਅਦਬ ਸਹਿਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ, ਮਹਾਂਬਲੀ, ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦਾ ਜਨਮ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਿਕ 20 ਮਾਰਚ ਸੰਨ 1613 ਈ: ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਗੋਧੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਮਾਤਾ ਸ਼ਰਨੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਖੈਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਜੱਫਰਗੜ੍ਹ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਲੁਬਾਣਾ ਜਾਂ ਵਣਜਾਰਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦ੍ਰ ਵੰਸ਼ੀ ਯਾਦਵ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਛੋਤਮ ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਜੈਪੁਰ ਜਾਂ ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਆਏ ਲੁਬਾਣੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਰਘੂਵੰਸੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਕਾਂਗੜਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਅੰਬਾਲਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਇਤਿਆਦਿ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਡਵਾ, ਬਹਿਰਾਨਪੁਰ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਜੱਫਰਗੜ ਤੋਂ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੋ ਕਿ ਲੂਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਖੰਡ, ਘਿਉ, ਚਾਵਲ, ਰੂੰ, ਹਲਦੀ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਮਿਰਚ-ਮਸਾਲੇ ਇਤਿਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਲਈ ਵਣਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਣਜਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰਾਤ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਮੁਲਤਾਨ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਅਤੇ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਣਜਾਰੇ ਜਾਂ ਲੁਬਾਣੇ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ 19 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰੇ ਸੰਨ 1632 ਈ: ਨੂੰ ਖੈਰਪੁਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬੀਬੀ ਕੰਤੋ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ 8 ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਨਗਾਹੀਆ, ਭਾਈ ਹੇਮਾ, ਭਾਈ ਹਾੜੀ, ਭਾਈ ਸੀਤਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਪੁਡਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਾਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਹੋਈ। ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ 15 ਮਾਰਚ 1659 ਈ: ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਜੱਫਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੈਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ( ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ 10 ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਭਾਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਉਦੇ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਅਨਿਕ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਅਜਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਲਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਹੋਏ)

ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਈ ਦਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬੱਲੂਰਾਮ, ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ, ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਗੋਧੂ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ, ਆਪ ਜੀ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖੈਰਪੁਰ ਤੋਂ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਿੰਡ ਰਾਇਸੀਨਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਪਰਵਾਰ ਸਹਿਤ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ 1663 ਈ: ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਨਗਾਹੀਆ ਜੀ (ਇਹ ਭਾਈ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਆਲਮਗੀਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ) 1709 ਈ: ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਭਾਈ ਹੇਮ ਸਿੰਘ, 1704 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1704 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਖੇ, ਜੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਆਪ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਸੀਤੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਬੀਬੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਬਣੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਵਿਖੇ 1745 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 1634 ਈ: ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਅੱਜਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਇੱਥੇ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਧੜ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਸਜਾ ਕੇ, ਘਰ ਲਿਆ ਸਾਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅਦਬ ਸਹਿਤ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅਸਥੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਾਗਰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 15 ਜਨਵਰੀ 1783 ਈ: ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਿੱਲੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਹਾਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੰਥਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ- ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਚ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੀਮਤੀ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰਨਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਧਰਮੀ ਸੂਰਬੀਰ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਆਖਰ ਇਹ ਪੰਥ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਰਾਇਸੀਨਾ ਵਿਖੇ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਸਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਸਾਢੇ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਏ।