ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰ, ਕਰਮਸ਼ੀਲ, ਨੀਤੀ-ਨਿਪੁੰਨ, ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਸੰਤ- ਸਿਪਾਹੀ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਬਾਣੀਕਾਰ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਪੁਰਖ ਭਗਵੰਤ, ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ, ਸਮਾਜ- ਸੁਧਾਰਕ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ, ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ, ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਸੰਨ 1666 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਫ 42 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਠਾਰਨ ਲਈ ਬੜੇ ਵਚਿੱਤ੍ਰ ਤੇ ਅਦੱਭੁਤ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਨਿਡਰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਕੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਈ:- ਆਗਿਆ ਭਈ ਅਕਾਲ ਕੀ ਤਭੀ ਚਲਾਯੋ ਪੰਥ,
ਸਭ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਯੋ ਗ੍ਰੰਥ (ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਉਪਦੇਸ਼:- ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ-ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੀਰ-ਭਾਵ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਆਪੇ ਤੋਂ ਹੋਇਆ,
ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਅਨੇਕ ਹਨ (‘ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਕਈ ਉਪਨਾਮ ਵਰਤੇ ਹਨ) ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਵਿਚ ਉਚਾਰੇ ਸਵੱਈਏ ਤੇ ਚੌਪਈਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ:
ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ:
ਏਕ ਚਿੱਤ ਜਿਹ ਇਕ ਛਿਨ ਧਿਆਇਓ॥
ਕਾਲ ਫਾਸ ਕੇ ਬੀਚ ਨ ਆਇਓ॥ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
—ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੜਗ ਲੈ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰੋ।
ਜੀਭ ਗੁਣ ਗੋਬਿੰਦ ਗਾਉਂਦੀ ਰਹੇ ਤੇ ਤਨ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਕਰੇ: ਧੰਨ ਜੀਓ ਤਿਹ ਕੋ ਜਗ ਮੈ ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿਤ ਮੈ ਜੁਧੁ ਬਿਚਾਰੈ॥
—ਗੁਰਬਾਣੀ ਸ਼ੁਧ ਤੇ ਇਕਾਗਰਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਂ- ਮਾਤਰਾਂ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ।
—ਰੱਬ ਦੇ ਬਣਾਏ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਮਾਨਸ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥ ਸਚਿਆਰ ਪੁਰਖ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨਹੀਂ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹਰਜ਼ ਨਹੀਂ। ‘ਸੱਚ’ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਸਦਾ ਸੱਚਦਾਨੰਦ ਸਰਬੰ ਪ੍ਰਣਾਸੀ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਇਆ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਬੈਰਾਗੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਰੇ ਮਨ ਐਸੋ ਕਰ ਸੰਨਿਆਸਾ॥
ਬਨ ਸੇ ਸਦਨ ਸਬੈ ਕਰ ਸਮਝਹੁ ਮਨ ਹੀ ਮਾਹਿ ਉਦਾਸਾ॥ . . .
ਅਲਪ ਅਹਾਰ ਸੁਲਪ ਸੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਦਯਾ ਛਿਮਾ ਤਨ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਸੀਲ ਸੰਤੋਖ ਸਦਾ ਨਿਰਬਾਹਿਬੋ ਹ੍ਵੈਬੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਅਤੀਤਿ॥ (ਰਾਮਕਲੀ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10) ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਹਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ, ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਤੇ ਨਿਵਾਜਣ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਗ਼ਨੀਮਲ ਖ਼ਿਰਾਜ ਹੈਂ॥ ਗ਼ਰੀਬੁਲ ਨਿਵਾਜ਼ ਹੈਂ॥
ਹਰੀਫ਼ੁਲ ਸ਼ਿਕੰਨ ਹੈਂ॥ ਹਿਰਾਸੁਲ ਫਿਕੰਨ ਹੈਂ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ) ਗੁਰੂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਹੋਈ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇੱਕੋ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਖੰਡੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਛਕ ਕੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਭੁਲਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਪੜਪੋਤਰੇ ਰਾਮ ਕੁਇਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- - ਕਿਰਤ ਧਰਮ ਦੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢ ਕੇ ਗਰੀਬਾਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ ਖੁੰਝਾਉਣਾ, ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣੇ।
- ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿਣਾ।
- ਪਰ ਇਸਤਰੀ, ਮਾਂ, ਭੈਣ, ਧੀ ਕਰ ਜਾਣਨਾ, ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਨਾ ਨਹੀਂ।
- ਜਗਤ-ਜੂਠ ਤਮਾਕੂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਸੇਵਨੀ।
- ਨੰਗੇ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੇ, ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਤਕ ਨਿਭਾਉਣੀ।
- ਮੱਤ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਰੱਖਣੀ, ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਣਾ।
- ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਠ ਕਰਨੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣਾ, ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ, ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨਾ, ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਿਖਾਉਣਾ।
- ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਤਿਹਾਵਲ) ਦੀ ਕਰਨੀ।
- ਜਦੋਂ ਕਹਾੜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਦਾ ਹੋਵੇ ਸੰਗਤ ਅਡੋਲ ਬੈਠੇ।
- ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ।
- ਗਰਬ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਕਸਮ (ਸਹੁੰ) ਨਹੀਂ ਖਾਣੀ।
- ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ।
- ਦੂਸਰੇ ਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ, ਪਰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ।
- ਚੁਗਲੀ ਕਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜਨਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਪਸ਼ਬਦ ਬੋਲ ਕੇ ਦੁਖਾਉਣਾ ਹੈ।
- ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਰ ਕੇ ਪਾਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
- ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਧਨ ਬਿਖ ਸਮਾਨ ਜਾਣਨਾ।
- ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣੀ ਹੈ।
- ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਰਸ ਹੋ ਵਰਤਾਉਣਾ ਹੈ।
- ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।
- ਹਰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਹੈ।
- ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ’ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਹੋਵੇ।
- ਬੁੱਧ-ਬਲ ਦਾ ਦਾਤਾ ਆਪ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੈ। | 
