ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਰਹਿਬਰ ਬਣ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਹਉਮੈਂ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਵਰਗੇ ਦੂਤ ਭਾਵ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਤੇ ਪਰਮਾਰਥਕ ਅਗਵਾਈ ਬਖਸ਼ੀ। ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪਖੰਡੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ‘ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ’ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਸਕੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ (ੴ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਇਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕਰਣਹਾਰ ਹੈ, ਡਰ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਹੈ। ਉਹ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।...

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਦਇਆ ਤੇ ਖਿਮਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਕੇ ‘ਸੱਚ’ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਵੋ ‘ਨਾਨਕਿ ਰਾਜੁ ਚਲਾਇਆ ਸਚੁ ਕੋਟੁ ਸਤਾਣੀ ਨੀਵ ਦੈ” ਸਚਿਆਰ ਬਣਨ ਲਈ ਇਕ ਦੀ ਹੀ ਅਰਾਧਨਾ ਤੇ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਕਰ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰੋ ਤੇ ਮੰਗੋ। ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ :

ਵਿਚੇ ਗ੍ਰਿਹ ਸਦਾ ਰਹੈ ਉਦਾਸੀ
ਜਿਉ ਕਮਲੁ ਰਹੈ ਵਿਚ ਪਣੀ ਹੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1070)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ :

ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 97)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਫੁਰਮਾਇਆ:

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥
ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 15)

ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਬਲਕਿ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਫੋਕੀਆਂ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਨੇਊ ਦੀ ਰਸਮ ਵੇਲੇ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਸੂਤ ਦੇ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ:

ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ
ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ॥
ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 471)

ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਰੇ ਸੌਦੇ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ‘ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ' ਦਾ ਸਬਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤਾਰਨ ਹਿਤ ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਬਣਾਇਆ। ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥”ਦੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿ ਕੇ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਫੋਕਟ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਅਸਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।

ਸਚੁ ਵਰਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਤੀਰਥੁ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਇਸਨਾਨੁ॥
ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ ਖਿਮਾ ਜਪਮਾਲੀ ਤੇ ਮਾਣਸ ਪਰਧਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245)

ਮੁੱਲਾਣਿਆਂ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਲਈ ਪੰਜ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ:

ਪਹਿਲਾ ਸਚੁ ਹਲਾਲ ਦੁਇ ਤੀਜਾ ਖੈਰ ਖੁਦਾਇ॥
ਚਉਥੀ ਨੀਅਤਿ ਰਾਸਿ ਮਨੁ ਪੰਜਵੀ ਸਿਫਤਿ ਸਨਾਇ॥
ਕਰਣੀ ਕਲਮਾ ਆਖਿ ਕੈ ਤਾ ਮੁਸਲਮਾਣੁ ਸਦਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 141)

ਮੱਕੇ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਵੱਡੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜਵਾਬ ਦਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇੰਝ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਬਾਬਾ ਆਖੇ ਹਾਜੀਆ ਸੁਭਿ ਅਮਲਾ ਬਾਝਹੁ ਦੋਨੋ ਰੋਈ।
ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੁਇ ਦਰਗਹ ਅੰਦਰਿ ਲਹਨਿ ਨ ਢੋਈ। (ਵਾਰ 1:33)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਿਧਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਤੰਤ੍ਰਾਂ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ-ਧੂਣੀਆਂ ਤੇ ਹਉਮੈਂ ਅਧੀਨ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਧਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਹੈ, ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨ ਚੇਲਾ' ਉਦਾਸੀਆਂ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਤੇ ਸੁਰ ਵਿਚ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਈ। ਜਿਹੜੀ ਬਾਣੀ ਆਪ ਜੀ ਗਾਉਂਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ-‘ਆਸਾ ਹਥਿ ਕਿਤਾਬ ਕਛਿ’ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ (ਜੋ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ) ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਸੌਂਪੀ। ਸੰਗਤ ਬਣਾਉਣੀ ਤੇ ਧਰਮਸਾਲ ਉਸਾਰਨੇ ਆਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੇਖ-ਵਰਨ ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਠ ਸਕਣ ਤੇ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਕੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਮਨਾਬਾਦ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਵਿ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਪੰਗਤ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ। (ਵਾਰ 1:27)

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪੂਰਨ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ:

ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)

ਮਲਕ ਭਾਗੋ, ਦੁਨੀ ਚੰਦ, ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਵਰਗੇ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਤੇ ਕੌਡੇ ਰਾਖਸ਼ ਤੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਤੇ ਪਰਜਾ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਬਾਬਰ ਵਰਗੇ ਜਰਵਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਵੇਖ ਜਰ ਨਾ ਸਕੇ ਤੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਜਾਬਰ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਵੀ ਨਿਹੋਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

ਬਾਬਰ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਤਦ ਤਕ ਰਿਹਾਅ ਨਾ ਹੋਏ ਜਦ ਤਕ ਬਾਬਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਬੰਦ-ਖਲਾਸੀ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਦਕਾ ਬਾਬਰ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਾਨਕ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਦਾ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ। ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾਈ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਿੱਥੇ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਦਿਨੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (ਕਿਰਤ) ਕਰਦੇ। ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਫਰਜ਼ ਪੂਰੇ ਨਿਭਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਕਰੜੀ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਲਗਾ ਕੇ ਲਹਿਣੇ ਤੋਂ ਅੰਗਦ ( ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾ ਕੇ ਫੁਰਮਾਇਆ :

ਬਾਬਾ ਮੜੀ ਨ ਗੋਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਕੇ ਹੀਏ ਮੇ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 974 ਸ਼ਬਦ 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਸਰਲ ਬੋਲੀ ਤੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਰਚੀ। ਪਉੜੀਆਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਟੀ, ਸੁਚਜੀ, ਕੁਚਜੀ, ਥਿਤੀ, ਓਅੰਕਾਰ, ਬਾਰਹ ਮਾਹ ਤੁਖਾਰੀ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਰਚੀਆਂ। ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਖੈਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰਾਂ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ’ਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਲਈ ‘ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੇ ਕੀ ਧੁਨੀ ਦਾਦਾ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਤੇ ਦਾਦੀ ਬਨਾਰਸੀ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ, ਮਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਦੇ ਜਾਇ, ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਵੀਰ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ-ਸਰੂਪ, ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਜਾਹਰ ਪੀਰ ਜਗਤੁ ਗੁਰੁ ਬਾਬਾਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਜਾਤ, ਫਿਰਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹਿਬਰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਰਹਿਨੁਮਾ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣ ਅਥਾਹ ਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਪਾਠਕ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਰੇਕ ਪਾਠਕ ਲਈ ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਦਿਓ ਜੀ। ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਾਲੇ ਨੂੰ ਰੱਦੀ ਵਿਚ ਦੇ ਕੇ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਕਰੋ ਜੀ।