ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ, ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਧੀਨ 1945 ਈ. ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਬੀਤੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਹ ਬਣ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣ, ਲਿਖਣ, ਖੋਜਣ, ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲਈ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ1 ਉਗਮਿਆ ਸੀ; ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਜੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ 1930 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਈ।

ਨੇਹੁ ਵਾਲੇ ਨੈਣਾਂ ਕੀ ਨੀਂਦਰ ਦਿਨੇ ਰਾਤ ਪਏ ਵਹਿੰਦੇ ਵਾਲੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਥ ਦਰਦੀਆਂ ਨੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਚਿਣਗ ਨੂੰ ਫੇਰ ਸੁਲਗਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਆਦਿ ਨਾ ਸਾਂਭੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੀ ਜੋ ਬਾਕੀ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ 20 ਫਰਵਰੀ, 1945 ਈ. ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ (ਫਾਊਂਡਰ ਮੈਂਬਰਜ਼) ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਵਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ, ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਗੋਕੇ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਬੰਬਾ ਸਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ। ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਨਿਰਭਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਖਤਾਂ, ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ, ਸਾਖੀ ਪੋਥੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸਾਲੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।ਇਹ ਮਸਾਲਾ ਭੀ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਹੀ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਲਈ ਖਾਸ ਵਿਭਾਗ ਤੇ ਫੰਡ ਓਦੋਂ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ।2

ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਮੀਟਿੰਗ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1945 ਈ. ਨੂੰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ:-

1. ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1945 ਈ. ਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਵਾਉਣਾ।
2. ਪੰਥਕ ਡਾਇਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।
3. ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ, ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨਾ।

ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤਾਤ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸੌਖ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚਲੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਧਰਮ, ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮਤਾ ਨੰ: 490 ਮਿਤੀ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1945 ਈ. ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ3 ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮਤਾ ਨੰ: 822 ਰਾਹੀਂ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1946 ਈ. ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਤੇ ਪਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ:

1. ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੇ।
2. ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ‘ਕਾਰਜ ਸਾਧਕ ਕਮੇਟੀ’ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
3. ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਖਰੀਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਨਕਲ ਆਦਿਕ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਉਣ – ਜਾਣ ਦੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਪਾਸ ਹੋਣਗੇ।
4. ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰਾ ਖਰਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕਰੇਗੀ।
5. ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸੇ ਛਪਵਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਖਰਚ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਛਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ’ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਉਹ ਮਲਕੀਅਤ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।
6. ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹਾਲ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
7. ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਕਾਲਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਿੱਖਿਅਤ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ’ਤੇੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ‘ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬੇ੍ਰਰੀ’ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਠ-ਸਮਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਰ- ਕੱਸੇ ਕਰ ਲਏ। 1947 ਈ. ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਇਸ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਘਨ ਜ਼ਰੂਰ ਪਏ, ਪਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲਾਇਬੇ੍ਰਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ4 ਅਤੇ ਸ. ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਮੋਲ5 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 1950 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸੋ 1950 ਈ. ਵਿਚ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ (ਹਵਾਲੇ) ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਾਲ ਨੰ. 4 ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਨਿਮਨ-ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:

1. ਲਿਖਤੀ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਰੀਕਾਰਡ, ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਪਟੇ, ਸਨਦਾਂ ਆਦਿ।
2. ਪੁਰਾਤਨ ਤਸਵੀਰਾਂ।
3. ਛਪੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ।

ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਯਾਦਗਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਦੀਆਂ, ਬਸਤਰ, ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇੰਝ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਵਾਧਾ, ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਅਰੰਭਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰੋਤ-ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਲੱਗਭਗ 1958 ਈ. ਤਕ ਕਾਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਿਵਾਸ ਵਿਚ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਪਰੰਤ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਘੰਟਾ ਘਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਆਟਾ ਮੰਡੀ ( ਘੰਟਾ ਘਰ ਦੱਖਣੀ ਬਾਹੀ) ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਾਲੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ‘ਮਹਾਂ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਾਲ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ 18 ਜੁਲਾਈ 1948 ਈ. ਤਕ ਅੱਠ ਲੈਕਚਰ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:-

• ਪਹਿਲਾ ਲੈਕਚਰ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ - ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਪ੍ਰੋ. ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਕੀਤਾ।
• ਦੂਜਾ ਲੈਕਚਰ: ਦਸਮੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਕਾ ਗ੍ਰੰਥ - ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗੁ. ਇੰਸ. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਕੀਤਾ।
• ਤੀਜਾ, ਚੌਥਾ ਲੈਕਚਰ: ਸਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜੰਗ – ਸ. ਮਹਾਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਕੀਤਾ।
• ਪੰਜਵਾਂ ਲੈਕਚਰ: ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ, ਸ. ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਮੋਲ ਜੀ, ਪ੍ਰਿੰ. ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਕੀਤਾ।
• ਛੇਵਾਂ ਲੈਕਚਰ: ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਸਕੱਤਰ, ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
• ਸਤਵਾਂ ਲੈਕਚਰ: ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ – ਸ. ਮਾਹਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਐਮ. ਏ., ਬੀ. ਟੀ., ਮੈਂਬਰ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
• ਅੱਠਵਾਂ ਲੈਕਚਰ: ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ – ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਕੀਤਾ।6

ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਤ੍ਰੈ-ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਤਰ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1950 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਤਰ ਸੈਂਚੀ ਅੰਕ ਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ 2335 ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ, ਦਸ ਆਸਾਮੀ, ਦੋ ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿੰਧੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਤਰ ਦੇ 1950 ਸੈਂਚੀ ਨੰ: 2, ਅੰਕ ਤਿੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ 1548 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ (ਸਮੇਤ ਗਜ਼ਟੀਅਰ) ਸਨਦਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਫਰੈਂਚ ਪੁਸਤਕ, ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਤਰ ਨੰ: 1951 ਈ. ਸੈਂਚੀ ਨੰ: 3, ਅੰਕ 2 ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਲੱਗਭਗ 400 ਤੇ ਫਰਂੈਚ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।ਇੰਝ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਸਮਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ।

ਮਾਇਕ ਪੱਖੋਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਕਈ ਮੁਸਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਔਂਕੜਾਂ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾ ਚੱਲ ਸਕੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਯਤਨ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 1963 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ:-

1. ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)
2. ਡਾ. ਹਰਬੰਤ ਸਿੰਘ
3. ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ
4. ਸ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ
5. ਜਥੇਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਮਰਾਨੰਗਲ

ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੋਰਡ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਸਨ।7 ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਸਰਚ ਬੋਰਡ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਪੜ੍ਹਣ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਵਧੀਆ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਰਨਾਲਡ ਟਾਇਨਬੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਸਰਚ ਬੋਰਡ ਵਿਖੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਾਠ-ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

ਹਰ ਸਾਲ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੁਰਲੱਭ ਕੀਮਤੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਮੇਲਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਮੇਲਨ 28 ਮਾਰਚ 1964 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਇਸ ਚਾਂਸਲਰ ਮਿਸਟਰ ਬਦਰੁਦੀਨ ਤਯੁੱਬ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਉ ਅਤੇ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਪਰਚਾ8 ਪੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਸਵਾਗਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਕੱਤਰ ਮਾ. ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।

ਉਪਰੰਤ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਪਰਚੇ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਿਚਾਰ- ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ— ਦੋ ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਡਾ. ਸੀ. ਐਚ. ਲੋਹਲਿਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਵੈਬਸਟਰ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ— ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੁਸਾਂਝ, ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਤਾਲਿਬ, ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (ਬਾਜਵਾ) ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਸੰਮੇਲਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੇ ਹੋਏ ਦੂਜਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਮੇਲਨ 29 ਜਨਵਰੀ, 1966 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਪੱਤਰ, ਸਿਰੋਪਾਉ ਅਤੇ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੋਮੇ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਪਰਚਾ9 ਪੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਅਰੰਭਕ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰੋ. ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ. ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1984 ਈ. ਦੇ ਤੀਜੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਸਾਡਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸਰਮਾਇਆ ਸਿੱਖ ਰੈਂਫਰੈਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇ੍ਰਰੀ ਨੂੰ ਖੁਰਦ-ਬੁਰਦ ਕਰਕੇ ਸਾੜ ਦੇਣਾ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ ਅਨੁਸਾਰ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ 13,000 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ, 2200 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਪਲਬਧ ਸਨ।10 ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਸਾਡਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਦੁਰਲੱਭ 366 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 980 ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।11 ਏਨਾ ਵੱਡਾ ਅਮੋਲਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਦੂਰ–ਦੁਰੇਡੇ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਅਰਬਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦਾ ਇਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਸੋਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਗਨ ਭੇਟ ਚੜ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਰਾਖ ਤੇ ਖੋਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕੇਵਲ ਹੰਝੂ ਕੇਰਨ ਦੇ ਲਈ ਬੇਵੱਸ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰ ਹਨ।