ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਤੋਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਤੋਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਗਈ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਇਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ।

ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ “Code Of Conduct” (ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਨਿਯਮ ਹੈ।) ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ: “ਸਿੱਖ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ” ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ‘ਰਹਿਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਉਹ ‘ਕੁਰਹਿਤ’ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਾਂਗੇ:

ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਓਤ- ਪੋਤ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਮਾਜ ਕਲਿਆਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਗੁਣ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਦਇਆ, ਖਿਮਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਗਿਆਨ, ਸੇਵਾ, ਸੰਤੋਖ, ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿ ਸਦਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਨਤਾ:- ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ: ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਲਿੰਗ-ਭੇਦ, ਨਸਲ-ਭੇਦ, ਬੌਧਿਕਤਾ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਆਦਿ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਵਸਰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਭਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ:

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 663)

‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸਤਰੀ/ਮਰਦ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿ ਮਰਦ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਜੋ ਸਿੱਖ ਹੈ, ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਨ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ (ਮਰਦ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ) ਹੀ ਬੈਠਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਅਨੁਸਾਰ- ਸਿੱਖ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ॥” ਬੁਲਾਵੇ। ਮਰਦ/ ਇਸਤਰੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਹੋ ਹੁਕਮ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀ/ਪੁਰਸ਼ ਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹਨ। ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਉਣ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਘਿਰਣਾ ਕਰਕੇ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਸਭ ਸਿੱਖ, ਗੈਰ-ਸਿੱਖ, ਊਚ-ਨੀਚ ਜਾਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਵੇ। ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਣ ਵੇਲੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਕਰਕੇ ਗਿਲਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼, ਮਜ਼੍ਹਬ, ਜਾਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਵੀ ਸਿੱਖ-ਅਸਿੱਖ, ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭਰਮ ਜਾਂ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗਦੇਲਾ, ਆਸਣ, ਕੁਰਸੀ, ਚੌਂਕੀ, ਮੰਜਾ ਆਦਿ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਤਕਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠਣਾ ਮਨਮੱਤ ਹੈ।

ਸੇਵਾ:- ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਬਰਤਨ ਸਾਫ ਕਰਨ, ਝਾੜੂ ਫੇਰਨਾ, ਪੱਖੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਦੇਸ਼, ਕੌਮ, ਧਰਮ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਦਿ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਖਸੀ ਰਹਿਣੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇ ਮਾਤਰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਸਫਲ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਥੋੜੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਧੀਕ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੋ ਸਕੇ।

ਗਿਆਨ:- ਗਿਆਨ ਇਕ ਸਦਗੁਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਬੇਅਰਥ ਹੈ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣਨ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ-ਸਿੱਖਣੀ, ਬੱਚਾ-ਬੱਚੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਏ। ਸਿੱਖ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ। ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿਵਾਉਣੀ ਸਿੱਖ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।

ਖਿਮਾ ਕਰਨਾ/ਖਿਮਾ ਮੰਗਣਾ:- ਖਿਮਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗਣਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਸਦਗੁਣ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਖਿਮਾ ਰੂਪੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਖਿਮਾ ਸੀਗਾਰ ਕਰੇ ਪ੍ਰਭ ਖੁਸੀਆ ਮਨਿ ਦੀਪਕ ਗੁਰ ਗਿਆਨੁ ਬਲਈਆ॥ (ਪੰਨਾ 836)

ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਲ ਜਾਂ ਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨ ਸਦੀਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪਾਸ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਭੁੱਲ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਣ ਵੇਲੇ ਹਠ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਤਨਖਾਹ ਲੁਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੰਡ ਭਰਨ ਵਿਚ ਅੜੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਵੰਡ ਛਕਣਾ:- ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ-ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ/ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਛਕਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ-- ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਿਆਂ ਕਰਨਾ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਖੋਜ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਖਾਵਹਿ ਖਰਚਹਿ ਰਲਿ ਮਿਲਿ ਭਾਈ॥
ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਵਧਦੋ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 186)

ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਦੋ ਭਾਵ ਹਨ: ਇਕ ਤਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਬਿਨਾਂ ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਵਰਣ ਦੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੰਡ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣਾ।

ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ:- ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ॥ (ਪੰਨਾ 522)

ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਵਿਰਤ ਧਰਮ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ।

ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ:- ਧਰਮ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੋਲ ਕਰਕੇ ਕਾਇਮ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਐਸੇ ਕਈ ਨੁਕਤੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ:- ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੀਤਾਂ- ਰੂੜੀਆਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੱਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਫਾਲਤੂ ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਭੋਲੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾਪਣ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ-ਤੰਤਰ, ਸ਼ਗਨ, ਤਿਥ, ਮਹੂਰਤ, ਗ੍ਰਹਿ, ਰਾਸ਼, ਸ਼ਰਾਧ, ਪਿੱਤਰ, ਖਿਆਹ, ਪਿੰਡ ਪਤਲ, ਦੀਵਾ, ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ, ਹੋਮ, ਜੱਗ, ਤਰਪਣ, ਸਿਖਾ ਸੂਤ, ਭੱਦਣ, ਇਕਾਦਸ਼ੀ, ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਤਿਲਕ, ਜੰਞੂ, ਤੁਲਸੀ, ਮਾਲਾ, ਗੋਰ, ਮੱਠ, ਮੜ੍ਹੀ, ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਭਰਮ-ਰੂਪ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਪੀਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੁੱਛਣਾ, ਸੁੱਖਣਾ, ਸ਼ੀਰਨੀ, ਵੇਦ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਗੀਤਾ, ਕੁਰਾਨ, ਅੰਜ਼ੀਲ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਹਾਂ, ਆਮ ਵਾਕਫੀ ਲਈ ਅਨਮਤਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਯੋਗ ਹੈ। ‘ਅਨੰਦ’ ਦਾ ਦਿਨ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਕੋਈ ਥਿਤਿ-ਵਾਰ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦਿਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਤ੍ਰੀ ਵਾਚਣਾ ਮਨਮੱਤ ਹੈ। ਮਿਰਤਕ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਨਾ, ਦੀਵਾ-ਵੱਟੀ, ਗਊ ਮਣਸਾਉਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨਮੱਤ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਰੋਣਾ, ਪਿੱਟਣਾ ਜਾਂ ਸਿਆਪਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।

ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ:- ਧਰਮ ਇਕ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ:

“ਖਾਲਸਾ ਸਾਰੇ ਮਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਰਹੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਅਨਧਰਮੀ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਦੁਖਾਵੇ।”

ਸਮਾਜਿਕ ਮਿਲਵਰਤਨ:- ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ, ਸਤ- ਸੰਗਤ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਬਾਰੇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ’ਚ ਬੈਠਿਆਂ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ (ਸਮਾਜਿਕ) ਢਾਂਚਾ:- ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚਰੇ ਸਨ, ਉਹ ਨਿਰੰਕੁਸ਼-ਰਾਜਤੰਤਰ ਸੀ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਨਿਆਰਾਪਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਊਂਦਾ ਸਗੋਂ ਪੰਥਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ- ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਪੰਥ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਸਰੂਪ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸੌਂਪੀ।

ਮਾਦਾ-ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਨਾ ਕਰਨਾ:- ਸਾਰੇ ਧਰਮ, ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖਿਲਵਾੜ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ “ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਠੇਸ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬੇਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਮਰ ਜਾਵਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਲਟਰਾਸਾਊਂਡ ਟੈਸਟ ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਬੱਚੇ ਦਾ ਲੰਿਗ ਪਤਾ ਕਰ ਕੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਕੰਨਿਆ ਨਾ ਮਾਰੇ, ਕੁੜੀਮਾਰ ਨਾਲ ਨਾ ਵਰਤੇ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤਾਂ ਕੰਨਿਆ ਉੱਪਰ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ:- ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਤੰਬਾਕੂ ਨੂੰ ਬਜਰ ਕੁਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ- ਭੰਗ, ਅਫੀਮ, ਸ਼ਰਾਬ, ਤੰਬਾਕੂ ਆਦਿ ਨਸ਼ੇ ਨਾ ਵਰਤੇ। ਅਮਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਦਾ ਹੀ ਰੱਖੇ। ਤੰਬਾਕੂ ਇੰਨਾ ਘਾਤਕ ਹੈ ਕਿ W.H.O. ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਦਸਵੀਂ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ:- ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ (ਮੱਧ ਯੁੱਗ) ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬੜੀ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦੇ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਸਤੀ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਭਰਤਾ ਕਾਲ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਯੋਗ ਵਰ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁਨਰ ਸੰਯੋਗ ਕਰ ਲਵੇ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਭੀ ਇਹੋ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਆਮ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਦਾਜ ਦਾ ਲਾਲਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।

ਬਾਲ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਰੋਕ:- ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ-ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਕੁਝ ਪੱਛੜੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਤੀ/ ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਬੱਚੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਸਮਝ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਲੜਕੀ/ ਲੜਕੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਵਿਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਜਦ ਲੜਕੀ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਤੇ ਆਚਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ‘ਅਨੰਦ’ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ:- ਅਜੋਕਾ ਸਮਾਜ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹਾਮੀ ਘੱਟ ਅਤੇ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਫੋਕੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚਾਂ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ- ਜਾਚ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਸਾਦਗੀ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੰਦ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਮੁਕਟ ਜਾਂ ਗਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਪਿੱਤਰ ਪੂਜਣਾ, ਹਵਨ ਕਰਨਾ, ਵੇਦੀ ਗੱਡਣਾ, ਵੇਸਵਾ ਦਾ ਨਾਚ, ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਮਨਮੱਤ ਹੈ। ਜਿਤਨੇ ਥੋੜੇ ਆਦਮੀ ਲੜਕੀ ਵਾਲਾ ਮੰਗਾਵੇ, ਉਤਨੇ ਲੈ ਕੇ ਲੜਕਾ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਜਾਵੇ। ਮਿਰਤਕ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚ ਨਿਰੋਲ ਮਨਮੱਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵਰ੍ਹਾ ਬਾਅਦ ਬਰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰੀਣੇ ਕਰਨੇ। ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦੁਸਹਿਰੇ’ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਕੋਈ ਰਸਮ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਧ ਮਾਰਗ, ਸਿਆਪਾ, ਫੂਹੜੀ, ਦੀਵਾ, ਪਿੰਡ ਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਰਾਧ, ਬੁੱਢਾ ਮਰਨਾ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਮਨਮੱਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਮਨਮੱਤੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ/ ਗਮੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਖਰਚੀਲੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਲੋਕ ਵਿਖਾਵਾ ਅਤੇ ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਏ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ, ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਤੇ ਅਰਦਾਸਾ ਹੈ।

ਫੈਸ਼ਨਪ੍ਰਸਤੀ:- ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਰਗ ਫੈਸ਼ਨਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਢੲਮਨਿਿਸਮ (ਨਾਰੀਵਾਦ) ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ, ਮਰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ‘ਨਾਰੀਤਵ’ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਰਹੀਂ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਦਕ ਗਹਿਣੇ ਵਿਵਰਜਤ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨੱਕ, ਕੰਨ ਛੇਦਣਾ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ:- ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਰੀ ਦਾ ਨਾਰੀਤਵ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਪਰਦੇ (ਬੁਰਕੇ) ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਪਰਦੇ ਸਬੰਧੀ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ, ਅਰ ਘੁੰਡ ਕੱਢਣਾ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਮਤ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸਤਿਗੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪਰਦਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਘੁੰਡ ਕੱਢਣਾ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਹਿਲੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਭਿਅਕ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ- ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਨਿਯਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ, ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।