‘ਗੁਰੂ ਬਿਨਾ ਗਤ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਹ ਬਿਨਾ ਪਤ ਨਹੀਂ’ ਇਕ ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਖਾਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਭਾਵ ਕਿ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਪਲਬਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਜ਼ਤ (ਪੱਤ) ਨਹੀਂ ਬਚਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਆਦਿਕ ਉਧਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਭਰਮਿ ਵਿਗੂਚੀਐ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਰਮਾਂ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਭਰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ) ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਗੁਰੂ ਨਾ ਮਿਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅੱਧ-ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਚੰਗੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ- ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਵੇ ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ, ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ਓਅੰਕਾਰ ਬਾਣੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵਗੁਣ-ਸੰਪਨ ਹੋਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਪਾਂਧਾ, ਗਿਆਨੀ, ਪੰਡਿਤ, ਗੁਰੂ ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ:

-ਪਾਧਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੀਐ ਚਾਟੜਿਆ ਮਤਿ ਦੇਇ ॥. . .
ਨਾਨਕ ਸੋ ਪੜਿਆ ਸੋ ਪੰਡਿਤੁ ਬੀਨਾ ਜਿਸੁ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਗਲਿ ਹਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 938)
-ਗੁਣ ਵੀਚਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਸੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 931)

-ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਣੇ ਦਿਉਹਾੜੀ ਸਦ ਵਾਰ ॥
ਜਿਨਿ ਮਾਣਸ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਕੀਏ ਕਰਤ ਨ ਲਾਗੀ ਵਾਰ ॥1॥ (ਪੰਨਾ 462)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਦਰ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੇ ਦੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੀ ਸੂਝ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਭਰਪੂਰ ਚਾਨਣ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆਂ-ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੇਲਾ, ਘੜੀ ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਘੜੀ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆਂ-ਲਿਖਿਆਂ ਪਾਸ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਾਂ:

ਸਤੀ ਪਹਰੀ ਸਤੁ ਭਲਾ ਬਹੀਐ ਪੜਿਆ ਪਾਸਿ॥
ਓਥੈ ਪਾਪੁ ਪੁੰਨੁ ਬੀਚਾਰੀਐ ਕੂੜੈ ਘਟੈ ਰਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 146)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਪਾਂਧੇ (ਅਧਿਆਪਕ) ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਸਲ ਨਫ਼ਾ ਖੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਿਆਂ ਚੇਲਿਆਂ (ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ) ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪੋ, ਇਹ ਅਸਲ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੋ। ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਸੱਚੀ ਪਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦ (ਨਾਮ) ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੱਤ ਦੇਵੇ ਉਹ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਹੈ, ਸਿਆਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਰੂਪ ਹਾਰ ਹੈ:

ਪਾਧਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੀਐ ਚਾਟੜਿਆ ਮਤਿ ਦੇਇ ॥
ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਹੁ ਨਾਮੁ ਸੰਗਰਹੁ ਲਾਹਾ ਜਗ ਮਹਿ ਲੇਇ ॥
ਸਚੀ ਪਟੀ ਸਚੁ ਮਨਿ ਪੜੀਐ ਸਬਦੁ ਸੁ ਸਾਰੁ ॥
ਨਾਨਕ ਸੋ ਪੜਿਆ ਸੋ ਪੰਡਿਤੁ ਬੀਨਾ ਜਿਸੁ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਗਲਿ ਹਾਰੁ ॥1॥ (ਪੰਨਾ 938)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਵੀ ਮੂਰਖ (ਅਗਿਆਨੀ) ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ, ਔਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਅਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੱਤ (ਸਿੱਖਿਆ) ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਜੋ ਆਪ ਅਸਲ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਵੇ। ਐਸਾ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਮਨੁੱਖ ਅਨਪੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਪੜਿਆ ਮੂਰਖੁ ਆਖੀਐ ਜਿਸੁ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਅਹੰਕਾਰਾ ॥
ਨਾਉ ਪੜੀਐ ਨਾਉ ਬੁਝੀਐ ਗੁਰਮਤੀ ਵੀਚਾਰਾ ॥ (ਪੰਨਾ 140)

ਗਿਆਨ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾੜੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਹਉਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੋਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਮੂਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਡਾ. ਟੀ. ਐਸ. ਸੋਢੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਇਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ।1 ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨ- ਵਿਹੂਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੁਜਾਖਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ) ਆਪ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚੇਲੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਥਾਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਅਸਲ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਭੁ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀ:

ਗੁਰੂ ਜਿਨਾ ਕਾ ਅੰਧੁਲਾ ਚੇਲੇ ਨਾਹੀ ਠਾਉ ॥
ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਉ ਨ ਪਾਈਐ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਕਿਆ ਸੁਆਉ ॥ (ਪੰਨਾ 58)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਐਸੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਸੌ-ਸੌ ਵਾਰੀ ਬਲਿਹਾਰੇ (ਸਦਕੇ) ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਛਿਨ (ਰਤਾ) ਭਰ ਵੀ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤਾ:

ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਣੇ ਦਿਉਹਾੜੀ ਸਦ ਵਾਰ ॥
ਜਿਨਿ ਮਾਣਸ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਕੀਏ ਕਰਤ ਨ ਲਾਗੀ ਵਾਰ ॥1॥ (ਪੰਨਾ 462)

ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕ ਉੱਤਮ ਦੇਣ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸਰੋਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੌਖੀ, ਸਰਲ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸੇਧਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਾਜ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦਾ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਮਨ ਜੋੜ ਲੈਣ:

ਨਾਨਕ ਜਿਨੀ ਸੁਣਿ ਕੈ ਮੰਨਿਆ ਹਉ ਤਿਨਾ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਣੁ ॥ (ਪੰਨਾ 790)

ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਰਵਗੁਣ ਸੰਪਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਚ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਸਹਜ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਖਿਮਾ ਕਰਨਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਆਦਿਕ ਸਦਾਚਾਰੀ ਸਦਗੁਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਹੀ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿ ਸਕੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵਾਰ- ਵਾਰ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਜੋਤ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ; ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਸੂਝ-ਸਮਝ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਰੂਪੀ ਬੇਸਮਝੀ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਪਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਜਿਉ ਅੰਧੇਰੈ ਦੀਪਕੁ ਬਾਲੀਐ ਤਿਉ ਗੁਰ ਗਿਆਨਿ ਅਗਿਆਨੁ ਤਜਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 39)

ਅਜੋਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ : ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਸਰਬਗੁਣ ਸੰਪਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਸਾਡੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋਣਾ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਉਪਯੋਗੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਮਿਲਤ ਹੋਣਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੁਖੈਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਪਾਠਕ੍ਰਮ (ਸਿਲੇਬਸ) ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗੀ ਉਨਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਉਨਤੀ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਾਜ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਣਗੇ। ਡਾ. ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ ਦਿਮਾਗੀ ਅਭਿਆਸ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।2 ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਜੋਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੂਹ ਖ਼ਤਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਜੋਕਾ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨਸੂਬੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਰਾਹ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤਕ ਨਾਲੰਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲਾ ਭਾਰਤ ’ਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਥਲ ਸੀ। ਮੱਧ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਲ ਤਕ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਮਦਰੱਸਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਧਰਮਸ਼ਲਾਵਾਂ ਆਦਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਧਰਮ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਕੌਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪਦਾਰਥਮੁਖੀ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕਭਾਵੀ ਬਣਾ ਦੇਵੇ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।3

ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਨਿਘਾਰ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਿਰਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਾਹੀਂ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ, ਹਉਮੈਂ, ਈਰਖਾ ਆਦਿ ਔਗੁਣ ਭਰ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਅਜੋਕਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪ ਵੀ ਸਮਝ ਸਕੇਗਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋ ਨੁਕਤੇ ਸਮਾਜ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਬਾਰੇ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਨਿਮਨ- ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਅਧਿਆਪਕ ਜਗਿਆਸੂ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
2. ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
3. ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4. ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਵੇ।
5. ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋੜ ਵਿਚ ਰਹੇ।
6. ਅਧਿਆਪਕ ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।
7. ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਅਧਿਆਪਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਗਤ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਪਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਬੱਚਿਆਂ ਸਿਰ ਗ਼ਲਤੀ ਦੇ ਕੇ ਸੁਰਖਰੂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ:— ਧਰਮ ਵਿਹੂਣੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਮਾਪੇ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਘਟੀਆ ਨੀਤੀਆਂ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਣਗਹਿਲੀ।

ਸੋ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮਾਪਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ। ਸਾਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਨਿੱਗਰ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਮਨਾਉਣੀਆਂ ਸਾਰਥਿਕ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਾਰਥਿਕ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਅਤੇ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ।