ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਸੰਬਰ 2009 ਵਿਚISBN- 81-7205-443-2 ਦੇ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ 259 ਪੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕੀਮਤ 300 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕੋਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਟੈਕਸਟ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਦਾ, ਗੁਰੂਆਂ, ਭਗਤਾਂ, ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਰਚੇ ਦੈਵੀ ਸੰਗੀਤਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਐਸੇ ਬੋਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚੇਚੀ ਵਸਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਸ਼ਕਤਿ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸਤਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਬਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿਖਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਦੋ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇੰਦਰਾਜ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜੀਵਾਰ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਾਲਾ ਵਿਚ ਪਰੋਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਨੰਬਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਪ ਨੰਬਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪੋ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੂਝਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਹਰੇਕ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸੰਖਿਪਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ‘ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਪੈਰ ਟੂਕਾਂ ਦੇ ‘ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ’ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ
ਇਕ ਪੰਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮੇਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਸੰਕਲਪਾਂ ਲਈ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪੰਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਂਞ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੰਖੇਪ, ਸਰਲ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ, ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਰਾਹ ਧਾਤ-ਲਿਵ, ਅੰਤਹਕਰਣ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੇ ਭਾਗ, ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਤੇ ਆਚਾਰ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਆਧੀਆਂ, ਆਚਰਣ, ਆਚਰਣਕ ਅਉਗਣ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰੰਗ, ਭਗਤੀ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਮੁਕਤੀ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਭਿਆਸ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਗਾਸ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੰਡ, ਸਿਖਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਆਦਿ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਹਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜ਼ਰੀਏ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਉਲੀਕਣ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ, ਸਰਲ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਨੁੱਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਨਸਿਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ’ , ਅਧਿਆਤਮਕ, ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਕੇ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾਮਈ ਉਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਗਹਿਰਾਈ, ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਪਾਸਾਰ ਵੀ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ’ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਇੰਞ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: 12.1 ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਇਕ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਾਂ ਇਹ ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਿਆਰ ਜੀਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੁਗਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੀਵਨ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੁਗਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸੂਰਜ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿੱਘ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲੋਂ ਮਿੱਠੀ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਤੇਜ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚੁੰਧਿਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰੂਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ- ਸਰਬੰਸ ਦਾਨ। ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਹੈ: ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮ: 1, ਪੰਨਾ 1412) ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸੰਭਵ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਸਾਧਾਰਨ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਬਲੀਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਡੀ ਦਲੇਰੀ ਕੇਵਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਪਾਸ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਘੁਮਾਉਂਦੇ1 ਸਗੋਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਵਾਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਤਾਂ ਕਰੀਬਨ ਹਰ ਕੋਈ ਬਲੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਾਰ ਦੇਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਲੱਥਾ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਉਸ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਦੇ ਕੇ ਬਿਨਾ ਸਿਰ ਦੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਇਉਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ: ਤੈ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਬਾਤ ਜਿ ਆਖੈ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਕਿਆ ਦੀਜੈ॥
ਸੀਸੁ ਵਢੇ ਕਰਿ ਬੈਸਣੁ ਦੀਜੈ ਵਿਣੁ ਸਿਰ ਸੇਵ ਕਰੀਜੈ॥ (ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ 1, ਪੰਨਾ 558) ਐਸੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਦੇ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤਾਂ ਪੇ੍ਰਮ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਹਨ।2 ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਟੁੱਟ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦਾ ਹੈ?3 ਉਹ ਤਾਂ: ਜਹ ਤੇ ਉਪਜੀ ਤਹ ਮਿਲੀ ਸਚੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸਮਾਹੁ॥
ਕਰੁ ਗਹਿ ਲੀਨੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮਿ ਬਹੁੜਿ ਨ ਵਿਛੁੜੀਆਹੁ॥ (ਬਾਰਾਮਾਹ ਮਾਝ ਮਹਲਾ 5, ਪੰਨਾ 135) ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ: ਆਪੁ ਗਵਾਇਆ ਤਾ ਪਿਰੁ ਪਾਇਆ ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਸਮਾਇਆ॥(ਵਡਹੰਸੁ ਮ: 3, ਪੰਨਾ 567) 1. ਵਾਰਿਆ ਨ ਜਾਵਾ ਏਕ ਵਾਰ॥(ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 3)
2. ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਸਿਉ ਮਨੁ ਮਾਨਿਆ ਰੰਗਿ ਰਤੇ ਬਿਸਮਾਦੇ॥ (ਸੋਰਠਿ ਮ: 5, ਪੰਨਾ 614)
3. ਲਾਗੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨ ਤੂਟੈ ਮੂਲੈ॥ ਹਰਿ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰੇ॥ (ਮਾਝ ਮ: 5, ਪੰਨਾ 105) | 
