ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਵਿਭਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਸੇ ਤਹਿਤ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ’ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਵਿਭਾਗ ਹੈ। 1945 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀਵਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸੰਬੰਧੀ ਫਿਕਰਮੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬੜੀ ਭਾਵਪੂਰਤ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਇਤਿਹਾਸ ਕੌਮ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਪਾਸੇ ਭੀ ਜਾਦੇ ਧਿਆਨ ਦੇਂਦੀਆਂ ਅਰੁ ਧਨੁ ਖਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿਤਨਾ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਫ਼ਖਰ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਅਧੂਰਾ, ਖਿੰਡਿਆ-ਪੁੰਡਿਆ ਤੇ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਹਾਕਮ ਕੌਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਸਾਡੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਭੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੁੱਧ ਤੇ ਸੁਲਝੀ ਹੋਈ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਬੜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇ ਸਰਦੀ ਪੁਜਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਹੈ।”1

ਇਤਿਹਾਸ ਬੀਤੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੌਮ ਦੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੌਮ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਭਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੇ ਜੂਝਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਹ ਗਿਲ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ (ਬਣਾਇਆ) ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਂਭਿਆ ਨਹੀਂ। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਹੈ: “ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਭਾ ਕਾਇਮ ਕਰੀਏ, ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ‘ਕੁਰਸੀ’ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਵਿਚ) ਕਾਇਮ ਕਰੀਏ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਣ। ਫੇਰ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ।”2

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ੋਰ ’ਤੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੱਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯਤਨ ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਖਜਾਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹ ਸਕਿਆ।

ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ3, ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਥ-ਦਰਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ, ਲੇਖਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਰਾਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ 1929 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ “22 ਦਸੰਬਰ 1929 ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਅਕਾਲ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਰੰਭਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।”4 ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਵਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ, ਪ੍ਰੋ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਵਾ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਰਦ ਆਦਿ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1930 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਨੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੂੰ 250 ਰੁ. ਮਹੀਨਾ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਮਹਿਕਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਸਰ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਸਰਦਾਰ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀ ਖੁੱਲ ਨਾਲ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੜੇ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਥੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਹੋਣ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਇਹ ਮਹਿਕਮਾ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵੀ ਫਿਰ ਠੰਢੇ ਪੈ ਗਏ। 10 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਈ. ਨੂੰ ਸਿਰੜੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਸਦਮਾ ਪੁੱਜਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਚਨਚੇਤ ਚਲਾਣੇ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਸਾਡਾ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੱਜਣ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਕ- ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਪਨੇ ‘ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ’ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਦੀ ਨੀਂਹ 1930 ਈ. ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ, 1931 ਈ. ਵਿਚ ਚਲਾਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲੱਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਹੋ ਗਈ।

ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ 8 ਦਸੰਬਰ, 1930 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਰੀਸਰਚ ਡੀਪਾਰਟਮੈਂਟ’ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ. ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ (ਦਸੰਬਰ 1930-ਜੂਨ 1931) ਕੀਤੀ ਗਈ। 20 ਅਕਤੂਬਰ, 1931 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਚਾਰਜ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬਣਦਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਭਰਿਆ । ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲ਼ੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਭਾਵੇਂ 1930 ਈ. ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਰੀਸਰਚ ਵਿਭਾਗ ਇਸ ਦੇ ਇਕ ਮਹਿਕਮੇ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਕੋਲ ਮਾਇਕ ਤੰਗੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮਾਇਕ ਵਸੀਲੇ ਨਾ ਮਾਤਰ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨੇ ਅਸੰਭਵ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਬਿਖਮ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਸਕਣਾ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਦਿ ਲਈ ਇਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ ਦੁਆਰਾ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ 1 ਮਾਰਚ, 1941 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਤਜਵੀਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੰਥ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਜਵੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਦਰਮਿਆਨ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੋ ਇਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੋਈ ਠੰਡੇ ਬਸਤੇ ਪੈ ਗਈ। ਨੇਹੁ ਵਾਲੇ ਨੈਣਾਂ ਕੀ ਨੀਂਦਰ ਦਿਨੇ ਰਾਤ ਪਏ ਵਹਿੰਦੇ ਵਾਲੇ ਜ਼ਜਬੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਥ- ਦਰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1945 ਈ. (29 ਮਾਘ, 2001 ਬਿ.) ਨੂੰ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’ ਦੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਥ- ਦਰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੀ ਬੰਬਾ ਸਦਰਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪੰਥਕ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਪ੍ਰਿੰ. ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਰੰਭ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੀ ਬੰਬਾ ਸਦਰਲੈਂਡ ਦਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਅਰੂਫ਼ ਕਰਵਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਚਿੰਤਕਾਂ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ., ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉਪਰੰਤ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਝੈਲ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੁਣ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਰੰਭਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਝੈਲ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਇਸ ਵਡਮੁੱਲੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਪ੍ਰਿੰ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਪੰਥ-ਦਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਗਏ :-

ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ - ਪ੍ਰਧਾਨ
ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ. - ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰੋ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ. - ਸਕੱਤਰ

ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ:-

1. ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ. (ਹੈੱਡ ਲਾਇਬਰੇਰੀਅਨ, ਸ. ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਾਹੌਰ)।
2. ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸਲਾਰੀਆ, ਬੈਰਿਸਟਰ-ਐਟ-ਲਾਅ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
3. ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਬੀ. ਏ., ਐਲ. ਐਲ. ਬੀ., ਵਕੀਲ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ।
4. ਪ੍ਰੋ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ, ਐਮ. ਏ., ਐਲ. ਐਲ. ਬੀ., ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
5. ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
6. ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਝੈਲ, ਐਮ. ਐਲ. ਏ. ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ 500 ਰੁ. ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਸਲਾਨਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰਕਮ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੀ ਬੰਬਾ ਸਦਰਲੈਂਡ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਗੁਹਜ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।5 ਇਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 70 ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।
ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਪੰਥ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅੰਦਰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਉਮਾਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਈ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਜਿਸ ਲਈ ਇਕ ਆਮ ਪੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ, ਉਦੇਸ਼, ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਪ੍ਰਥਾਇ ਪਹਿਲਾ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਬਾਰੇ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਤਾਂ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਬਹੁਤ ਜਲਦ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਹੋਈ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ 10 ਮਾਰਚ, 1945 ਈ. ਨੂੰ ਜਰਨਲ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਭਾਗ ਤੀਜਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ- ਅਧੀਨ ਇਹ ਮਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ:-

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ-
ੳ) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ।
ਅ) ਸਿੱਖ - ਹਿਸਟਰੀ ਦੀ ਰੀਸਰਚ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ।6

ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1945 ਈ. (8 ਵੈਸਾਖ 2002 ਬਿ.) ਨੂੰ ਹੋਈ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨੀ ਕਮੇਟੀ (ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਕੰਟਰੋਲ) ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਲਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨਾ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਤੇ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ:

1) ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਖੋਲਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮਤਾ ਨੰ: 490 ਮਿਤੀ 20-4-45 ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜਾਇਆ ਕਰਨਗੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਕੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਕ ਵੇਲੇ (1000) ਅੱਖਰੀਂ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪੈ ਕੇਵਲ, ਤਕ ਦੀਆਂ ਕਿਤਬਾਂ ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।
2) ਉਕਤ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਦੀ ਤਕਰਰੀ (ਨਿਯੁਕਤੀ) ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
3) ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਖਰੀਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ (ਮਸੌਦੇ) ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਵਾਈ ਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਆਉਣ ਦੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਉਕਤ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।
4) ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਵਿਚ ਹਿਸਟਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਆਦਮੀ ਭੀ ਉਕਤ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੇ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ।
5) ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਖਰਚਾਂ ਲਈ (100) ਅੱਖਰੀਂ ਇਕ ਸੌ ਰੁਪਿਆ ਮਾਹਵਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਲਈ ਉਕਤ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਰਕਮ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗੀ।
6) ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਰੈਕਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸੇ ਛਪਵਾਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਖ਼ਰਚ ਉਕਤ ਸੁਸਾਇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਛਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ (ਪੁਸਤਕ) ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਉਹ ਮਲਕੀਅਤ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।7

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਆਸ ’ਤੇ ਲੱਗਭਗ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਲੀਕ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਅਰੰਭਕ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਵਿਖੇ ਇਕ ਹਾਲ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨੀ ਕਮੇਟੀ (ਬੋਰਡ ਆਫ ਕੰਟਰੋਲ) ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ:

ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1945 ਈ. (17 ਵੈਸਾਖ 2002 ਬਿ.) ਨੂੰ ਲੱਗਭਗ ਸਵੇਰੇ 10 ਵਜੇ ‘ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ’ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਬ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦੇ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕੁ ਸੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪ੍ਰਧਾਨ, ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਤਿੰਨ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਬੋਰਡ ਆਫ ਕੰਟਰੋਲ’ ਦੇ ਦਸ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ:-

1) ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਐਮ. ਐਸ. ਸੀ., ਦਿੱਲੀ।
2) ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਬੀ. ਏ., ਐਲ, ਐਲ. ਬੀ., ਐਡਵੋਕੇਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ।
3) ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੱੈਮ. ਏ. ਲਾਹੌਰ।
4) ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
5) ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
6) ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਐਮ. ਐਲ. ਏ.।
7) ਗਿ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਮੀਤ ਜਥੇਦਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
8) ਸਰਦਾਰ ਮਾਹਣਾ ਸਿੰਘ, ਐਮ. ਏ., ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
9) ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸਲਾਰੀਆ, ਬੈਰਿਸਟਰ-ਐਟ-ਲਾਅ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
10) ਸਰਦਾਰ ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ‘ਅਮੋਲ’ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਇਸ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਡਮੁੱਲਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਚਾਰ ਬੇਨਤੀ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਕ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਮੁਢਲੇ ਖਰਚਿਆਂ ਵਜੋਂ 51000 ਰੁ. ਦੀ ਰਕਮ ਇਕ ਵਾਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਫਿਰ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਗ੍ਰਾਂਟ 10000 ਰੁ. ਦੇਵੇ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਵਿਉਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਜੇਕਰ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਘੰਟਾ ਘਰ ਵਾਲੀ ਬਾਹੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬੁੰਗੇ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ‘ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ’ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ’ (ਤਸਵੀਰ ਘਰ) ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਈ ਸੰਗਤ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਸਰ ਪਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਜਲਦ ਅਤੇ ਸੁਖੈਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਛੇ ਸਾਲਾ ਸਕੀਮ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਈ।