ਪੁਸਤਕ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਸ. ਦਿਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੁਲਾਈ, 2016 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ 224 ਪੰਨੇ ਅਤੇ 65 ਰੁਪਏ ਭੇਟਾ ਹੈ।

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਦਿਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਖੇ ਬਤੌਰ ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਕਲਮ ਅਜਮਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 26 ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜੰਗਨਾਮੇ, ਦੋ ਸੀਹਰਫੀਆਂ, ਇਕ ਕਿੱਸਾ ਅਤੇ ਸੱਤ ਵਾਰਾਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤ, ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ- ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਸੀਹਰਫੀਆਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ, ਸਾਵੇਂ ਪੱਤਰ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਹੀਰੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੂਨੀ-ਪੱਤ੍ਰੇ, ਚਮਕਣ ਤਾਰੇ, ਚੋਣਵੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ: ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ, ਮੇਰੀਆਂ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ, ਨਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨੇ, ਸੁੱਖ ਸਤਿਗੁਰ ਸ਼ਰਨੀ, ਗਾਉਂਦੇ ਜੋਗੀ, ਬੀਰਤਾ ਦਾ ਚਾਨਣ ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਕੁ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਅਣਛਪੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਜੀਵਨ, ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਾਰਾਂ, ਜੰਗਨਾਮੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਵੀਰਤਾ ਪੂਰਨ ਅੰਤ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਗੁਣਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਚਰਿੱਤਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ, ਲੋਕ ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਸਮਕਾਲੀ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ, ਲੋਕਧਾਰਾਈ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਞ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਇਕਤਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਦਾਰ ਨਲਵਾ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਨਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਚਰਿੱਤਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਪਰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਉਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਸੋਚ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।”

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ, ਸਮਕਾਲੀ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕ ਭਰਪੂਰ ਲਾਹਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।