ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ (1925-2015) ਕਿਸੇ ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਪ ਧਰਮ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ। ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਖਰਲੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ, ਪਬ੍ਰੀਨ ਸਿੱਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੁਘੜ-ਸਿਆਣੇ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਕ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਵਿਖਿਆਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਤਾਰਕਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਮੂਹਰਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।

ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀ ‘ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ’ ਪੁਸਤਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਸਗਾਹ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2007 ਵਿਚ ISBN 81-7205-390-8 ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ 248 ਪੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ 225 ਰੁਪਏ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਦਾ ਖੇੜਾ’। ਲੇਖਕ ਅਨਸੁਾਰ, “ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਇਕ ਅਵਿਰਲ ਤੇ ਅਮੁੱਕ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਮਸਤ ਖੇੜਾ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਆਣ ਸਿਮਟਿਆ ਹੈ। ਐਸੇ ਆਤਮਿਕ ਖੇੜੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਫੁੱਲ ਵੀ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਮਹਿਕਦੇ ਹਨ।”

ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ- ਸਿਧਾਂਤ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਜੁਗਤਿ। ਸਿਧਾਂਤ ਭਾਗ ਵਿਚ ਅੱਠ ਲੇਖ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ ਜਗਿਆਸਾ: ਜੀਵਨ- ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਗਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਗਿਆਸਾ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੰਧ ਦਾ ਦੀਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਠੀਕ ਸੇਧ ਲੱਭ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਲੇਖ ਮਾਨੁਖ ਕੀ ਜਾਤਿ: ਇਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਖਾਸਾ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕੁਦਰਤ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਸੰੰਬੰਧ, ਏਕ ਤੇ ਅਨੇਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਬਾਰੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਲੇਖ ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਉਸਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ‘ਸਮੇਂ’ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ‘ਹੋਂਦ’ ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ, ਅਉਸਰ, ਕਾਇਰੌਸ ਅਤੇ ਕਰੋਨੌਸ ਉਪ-ਭਾਗ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੌਤ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ, ਇਕ ਅਉਸਰ’, ਗੁਰੂ ਇਕ ‘ਅਉਸਰ’ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਅਉਸਰ’ (ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਛਿਨ) ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਚੌਥੇ ਪਾਰਗਮਤਾ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪਾਰਗਮਤਾ, ਪਾਰਗਮਤਾ ਦਾ ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਰਗਮਤਾ, ਸਥਾਨ ਦਾ ਪਾਰਗਮਨ, ਹਉਂ ਦੀ ਪਾਰਗਮਤਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਾਰਗਮਤਾ ਦਾ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਵਰਣਨ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਰਗਮਤਾ (ਅਨੁਭਵ-ਅਤੀਤਤਾ) ਕੀ ਹੈ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪੰਜਵੇਂ ਲੇਖ ਸੁੰਨ ਕਾ ਭੇਉ ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਬੱੁਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਲੇਖ ਸਹਜ ਕਥਾ ਵਿਚ ਸਹਜ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਤਵੇਂ ਲੇਖ ਤਿੰਨ ਸਾਖੀਆਂ ਨਵ-ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਖੀ, ਦੂਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤ ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲੇ ਲੇਖ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ਵਿਚ ਵਿਗਾਸ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਦੇ ਕੇ ਵਿਗਾਸ ਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ, ਮਹੁੱਬਤ ਦੀ ਕਲਾ, ਖੇੜੇ ਦੀ ਕਰਤਾਰਤਾ ਤੇ ਦਾਤਾਰਤਾ, ਬਨਸਪਤੀ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ, ਵਿਗਾਸ ਤੇ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ, ਸਦ ਬਸੰਤ ਉਪ- ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਗਾਸ ਦੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਛੇ ਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ ਕਿਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਲੇਖ ਸਵ੍ਰਣ ਦਾ ਬਿਬੇਕ ਵੱਧ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਬੋਲਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਲੇਖ ਮੰਨੈ ਮਗੁ ਨ ਚਲੈ ਪੰਥੁ ਵਿਚ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਗੁ ਅਤੇ ਪੰਥੁ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਤਾਰਕਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਪੰਥ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਲੇਖ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰਤਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ- ਨਾਜ਼ਰਤਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰਤਾ ਦਾ ਅਭਾਸ, ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਾਸ ਉੱਪ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵੀ ਰਹੱਸ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਲੇਖ ਸ਼ਬਦ ਸੁਰਤਿ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਹੈ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਰੁ ਮਤਿ ਅਨਸਾਰੁ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ, ਸੁਰਤਿ, ਸੁਰਤਿ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ, ਸੁਰਤਿ ਸ਼ਬਦਯੋਗ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅੰਦਰੋਂ-ਪ੍ਰਗਟਣਾ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਜੋਤਿ, ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਉੱਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਸੁਰਤਿ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਲੇਖ ਘੜੀਐ ਸਬਦੁ ਸਚੀ ਟਕਸਾਲ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਘਾੜਤ ਘੜਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧੀਰਜ, ਮਤਿ, ਵੇਦ, ਭਉ ਤੇ ਭਾਉ, ਤਪ ਆਦਿ ਤੱਤ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਘਾੜਤ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਜੁਗਤਿ ਵਿਚ ਪੰਜ ਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਜੋਤਿ ਤੇ ਜੁਗਤਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ, ਉਦਾਸੀ ਮਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਲੇਖ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੁਨਿਖੜਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਣ: ਵਿਧੀ ਤੇ ਜੁਗਤ ਵਿਚ ਪਿਛਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਸ਼ਤਰੀ ਪਰਿਪੇਖ-ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਯਤਨ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਯਤਨ, ਸਿੰਘ ਸਭਾਈ ਯਤਨ, ਆਧਾਰਭੂਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਸਿਧਾਂਤ ਸ੍ਰੋਤ, ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਰਧਾਰਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਮਸਲਾ, ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਨਿਰਧਾਰਨ ਉੱਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬੜੇ ਵਿਵੇਕਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਲੇਖ ਸੁਗਿਆਨਕ ਗੁਰਮਤਿ ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਿਦਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਨਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਮੀਮਾਂਸਾ ਬਾਰੇ ਵੀਚਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਬੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਗੋਚਰਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ ਮੀਮਾਂਸਾ ਦੇ ਸਿੱਧਾਤਾਂ ਦਾ ਸੁਗਿਆਨਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ। ਚੌਥੇ ਲੇਖ ਨਾਨਕ-ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਮੱਗਰੀ ਜੁਟਾਉਂਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਵਾਰਤਕ) ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਕਾਵਿ), ਪਰਚੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗੰਥ੍ਰ,ਗੁਰ ਪਣ੍ਰਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਰੰਪਰਾ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ੍ਰੋਤ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੋਤ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਖਿਪਤ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸ੍ਰੋਤ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਉਹ ਸ੍ਰੋਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘੱਟ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਾਖੀ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੇ ਲੇਖ ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕ ਵਿਚਲੀ ਸੰਬਾਦੀ ਸੁਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਸਲੋਕ ਦੀ ਮੂਲ ਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ, ਖੇਲਣ, ਚਾਉ, ਸਿਰ ਧਰਿ ਤਲੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਨਹਿਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਖੇਡਣ ਦਾ ਵੱਲ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ੌਫ ਹੋਣ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਦ੍ਰਿੜਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ। ਸੁਹਿਰਦ ਲੇਖਕ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਕੇ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹਨ।