ਸੁਰਤ ਕਰਨ 'ਬਲਵਨ' ਸਿਖੀ ਮੂਲ ਹੈ,
‘ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਨਿਵਾਸ ਅੰਦਰ ਰਖਣਾ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਭਾਵਪੂਰਤ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਰੋਚਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਅਮਲੀ (ਵਿਹਾਰਕ) ਵਿਗਾਸ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਭਾਵ ਤਾਕਤਵਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਖਿੜਾਉ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸੁਰਤ ਹੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਦ ਵਿਗਸਦੀ ਹੈ।

‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਸ਼ਬਦ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਸ਼ਾਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਸੋਚ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦਾ ਹੁਲਾਸ ਹੈ। ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਕੱਖ, ਕਾਨ, ਪਾਪ, ਬਦੀਆਂ, ਜ਼ਰ, ਜ਼ੁਲਮ, ਜਬਰ ਸਭ ਨੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਕਲਾ ਨੂੰ ਖੜੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਉਮਾਹੀ ਰਹਿਣਾ, ਇੰਝ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਰੱਖਣਾ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ, ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਰਮਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇਜ ਵਿਚ ਹੀ ਵਧਦੀ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਫਲੀਭੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਇੰਝ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰਖ-ਸੋਗ ਤੋਂ ਨਿਆਰੇ ਹੋ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਸਦ ਵਿਗਾਸ ਅਤੇ ਹੁਲਾਸ ਭਰਿਆ ਸਦੀਵੀਂ ਅਨੰਦ ਹੈ। ਜਿਸ 'ਚ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ, ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ, ਸਦ ਅਨੰਦ ਉਦਾਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਐਸੀ ਉੱਚ ਬਿਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਅਤੇ ਤੇਰ-ਮੇਰ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗ ਸਖਾ ਦੇ ਵਿਛੜ ਜਾਣ ’ਤੇ ਵੀ ਧੀਰਜ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਇਸ ’ਚੋਂ ਖੁਰਾਕ ਲੈ ਜਵਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਖਿੜ ਕੇ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਉੱਜਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਰਤੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਮਖੌਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਕਰਕੇ ਮਾਣਦਿਆਂ ਹੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਣਾ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮੰਨੇ ਨਾ ਮੰਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣੀ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਸੁਰਤ ਜੋੜ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਨਾਮ ਜਪਣ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਨੇਮ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਦਾਤ ਜਾਣ ਕੇ ਸਦ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ 'ਚ ਵਿਚਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੌੜੀ ’ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲਈ ਉੱਦਮ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ, ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੂਰਨਿਆਂ 'ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਨੂਰੇ ਮਾਹੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਬਤ ਗਾਥਾ ਸੁਣਨੀ, ਵੱਡੇ ਜਿਗਰੇ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਹਨ। ਜੱਲਾਦ ਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਕਾਲਜਾ ਮੂੰਹ 'ਚ ਤੁੰਨਣਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ, ਇਸ ਅਜਰ ਨੂੰ ਜਰਨਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ :

‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜੀਵ ਅਮੀਰਾਂ ਜਾਂ ਉੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਧੁਖਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੀਣੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ, ਸਬਰ, ਸਿਦਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਹੌਂਸਲਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸਾਹਸ, ਉਮਾਹ, ਨਿਰਭੈ, ਨਿਰਵੈਰ, ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਥਿਰਤਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਪਿਆਰ, ਨਿਮਰਤਾ, ਨਿਰਮਾਣਤਾ, ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ, ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ, ਖਿਮਾ ਕਰਨਾ, ਖਿਮਾ ਮੰਗਣਾ, ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹੀ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੁੱਤੇ ਸਿਧ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਕਹਿਣੀ-ਕਰਨੀ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਡਰ, ਭੈ, ਗਮ, ਚਿੰਤਾ, ਮੁਸੀਬਤ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ। ਸਬਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਸਬਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਲੂਣੀ ਸਿਲ੍ਹ ਚੱਟਣ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਫ਼ਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਠਾਸ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਕਹਿ ਸਦੀਵੀ ਅਨੰਦ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਵਿਜਈ ਹੋ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਿਰੋਏ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨ-ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖਤ ਦੀ ਆਸ਼ਾਭਰੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਲਟਕਾਈ ਕਿਸੇ ਅਕਹਿ ਰਸ ਵਿਚ ਵਿਗਸਦਾ ਹੈ। ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ' ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਸਦੀਵੀ ਅਨੰਦ ਹੈ।”੨ ਹਰਖ-ਸੋਗ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੀਵ ਖੁਸ਼ੀ ਗਮੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:-

ਹਰਖੁ ਸੋਗੁ ਜਾ ਕੈ ਨਹੀ ਬੈਰੀ ਮੀਤ ਸਮਾਨਿ ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਮੁਕਤਿ ਤਾਹਿ ਤੈ ਜਾਨਿ ॥15॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)

ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ, ਐਸ਼-ਓ-ਇਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਮਾਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗ਼ਰੀਬੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਧਨਾ ਵਧਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨਾ, ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਖਿਆਂਤਿਹਾਇਆਂ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਵੇਂ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਥਾਇ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਿਸਾਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਲੌਕਿਕ ਨਹੀਂ ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਥਾਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਾਧਨ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਸਾਧਕ ਮਾਲਕ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ-ਮਿੱਠੀ ਕਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਲ੍ਹੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਛੱਡ ਕੇ ਬੁਰਾ ਨਹੀ ਸਭੁ ਭਲਾ ਹੀ ਹੈ ਰੇ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ (ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਤੇ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦਾ ਲੜ ਪਕੀਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਣਗੁਣਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ:

ਸੂਲ ਸੁਰਾਹੀ ਖੰਜਰੁ ਪਿਯਾਲਾ ਬਿੰਗ ਕਸਾਈਯਾਂ ਦਾ ਸਹਣਾ ॥
ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰੁ ਚੰਗਾ ਭਠ ਖੇੜਿਆ ਦਾ ਰਹਣਾ ॥1॥6॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਦ ਜੀਵ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਟਕਣਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਮੈਂ-ਮੇਰੀ ਦੇ ਲੋਭਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਹਉਕੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ’ਤੇ ਜਦ ਜਬਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਇਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਇਹ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵੱਲ ਪੁਲਾਘਾਂ ਪੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬੋਲੇ ਸਾਨੂੰ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦਾ ਪਾਠ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਛੋਲੇ (ਬਦਾਮ), ਗੰਢੇ (ਰੂਪਾ), ਨੀਂਦ (ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ), ਲੰਗਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ (ਲੰਗਰ ਮਸਤਾਨਾ ਹੋਣਾ), ਹੋਲਾਂ (ਇਲਾਇਚੀ), ਛੋਲੀਏ (ਸਉਗੀ), ਬੇਰ (ਖੁਰਮਾ), ਬਾਜਰਾ (ਲਾਚੀਦਾਣਾ), ਡੇਲੇ (ਬਦਾਨਾ), ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ” ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਬੋਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਰ ਜਾਣ ਨੂੰ ‘ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ’ ਕਹਿਣਾ, ਡੇਰੇ ਨੂੰ ‘ਛਾਉਣੀ’, ਟੁੱਟੇ ਛਪਰ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹੱਲ’ ਕਹਿਣਾ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੰਘ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ, ਅਬਦਾਲੀ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਦਾ ਭੋਰਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੋਂਹਦਾ, ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਖੌਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਤੁਛ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਟਿੱਚਰਾਂ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵਿਗਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ 'ਚ ਸਬਰ, ਸਿੱਦਕ, ਉੱਦਮ ਦੀ ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਘੜਦੀ ਹੋਈ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉਮਾਹ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਡਖਣੇ ਮ:5 ਵਿਚ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਜੀਵਨ’ ਨੂੰ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਵਾਣ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਣ ਦੇ, ਇਹ ਮਾਨਸ ਜਨਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ। ਜੀਵਨ ਖੇਡ ਜਿੱਤ ਤਾਂਕਿ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਣਾ ਪਵੇ।

ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ ਪਿਛਾ ਫੇਰਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ ॥
ਨਾਨਕ ਸਿਝਿ ਇਵੇਹਾ ਵਾਰ ਬਹੁੜਿ ਨ ਹੋਵੀ ਜਨਮੜਾ ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1096)

ਬਿਬੇਕ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਸਦਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਜ਼ੁਲਮ, ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ 'ਚ ਫਸਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਕਰਾਂ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਸਦਾ ਖੇੜਾ, ਉਮਾਹ ਅਤੇ ਹੁਲਾਸ ਇਸ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਮੌਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰਬਬ-ਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਰੂਪ ਇਹ ਹਨ : ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਉਮਾਹੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ] ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਗਸਦੀ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਬੋਲ ਨਹੀਂ, ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ‘ਬਿਰਤੀ’ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ `ਚ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸੀਬਤ, ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ' ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ (ਮੁਸੀਬਤ) ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯਥਾਰਥ ਵਿਚ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਨਿਹੰਗ ਬਿਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਝੋਰੇ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੇਖੌਫ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਭੈਤਾ, ਸਾਹਸ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਉਮਾਹ, ਮਿਹਨਤ ਆਦਿ ਗੁਣ ਸਦਾ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਧੜਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਹਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦੀ, ਸੰਵਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਖਾਮੀਹੀਣ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਹੁਲਾਸ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ-ਓ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਬੰਜਰ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਖੇੜਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਸਦਬਖਸਿੰਦ, ਸਦ ਵਿਗਾਸ 'ਚ ਵਿਗਸਣਾ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ਼ ਹਨ।