ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਕਾ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਥਲ ’ਤੇ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਧਰੇ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ ਫੌਜੀ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਉਦਰ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਕ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ, ਬੇਰੋਕ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਕਵੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਗੱਡੀ (ਛੰਦ) ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:-

“ਅੜਗੀ, ਅੜਗੀ, ਅੜਗੀ,
ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵੇਖ ਕੇ ਗੱਡੀ ਖੜਗੀ।

ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਪਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ, ਸਾਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਸੰਦਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਣ ਲਈ ਲੱਗੇ ਨਨਕਾਣੇ (ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ), ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼, ਨਾਭੇ ਤੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਹੱਕ-ਨਿਆਂ, ਸਿਰੜ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਿੱਖ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਮੋਰਚੇ ਸਨ। ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਭੂਮਿਕਾ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸਾਈਂ ਦਾ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਸਨ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ, ਸੁਪਤਨੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ: ਆਗਿਆਕਾਰ, ਪ੍ਰਣ ਪਾਲਕ, ਸਿਰੜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1903 ਈ. ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਲੋਹੀਆਂਵਾਲਾ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਈਸ਼ਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸੰਤਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਈਸ਼ਰ ਕੌਰ ਵੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸੰਤਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਬੀਤਿਆ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਆਪ ਜੀ ਬੜੇ ਸੰਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ,ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਔਲਾਦ: 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 11 ਅਕਤੂਬਰ, 1918 ਈ. ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੋਹੀਆਂਵਾਲਾ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਿਮਲੇ ਕਲਰਕ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਦਲੀ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਦੱਸਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਬੱਚਾ ਦੋ-ਢਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਆਰਜੂ ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਜੋੜੀ (ਤਬਲਾ) ਵਜਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅੱਗੇ ਕਿਸ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਦੋ-ਢਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਘਟਨਾ ਇੰਝ ਵਾਪਰੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੇਟਾ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਹਮ-ਉਮਰ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਵਲਟੋਈ (ਵੱਡੀ ਕੜਾਹੀ) ਵਿਚ ਉਬਲਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਖੇਡਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਕੋਲੋਂ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਵੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ, ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰੋਸ ਕਰਨਾ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਜਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਨਾਦਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਾਪਰ ਗਿਆ। ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਵੀ ਇੰਨੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਿਆਰ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਰੁਦਨ ਨਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਣ ’ਤੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ। ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਇੰਟਰਵਿਊ ਸਮੇਂ ਗਿ. ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਸਮੇਂ, ਬਬਾਨ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਅਰਥੀ ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਸਮੇਂ ਬੈਂਡ ਪਾਰਟੀ ਬੁਲਾਈ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ। ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬੈਂਡ ਪਾਰਟੀ ਆਦਿ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹੇ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਜੀ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, 15 ਜੁਲਾਈ 1923 ਈ. ਨੂੰ ਬੇਟੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰਦਾ ਸੀ। ਪੰਥਕ ਸਫਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ‘ਪੰਥ ਦੀ ਧੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਆਦਿ ਦੇਣ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਤੋਂ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਅਸਲ ਸਾਖੀ ਸੁਣੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਗਵਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਕੜੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਬੀਬੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਸ. ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ 1937 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਸੰਤਾਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ. ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਫੌਜੀ ਸਪਲਾਈ ਠੇਕੇਦਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ।

ਪੰਥ ਸੇਵਾ: ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਡਿਊਟੀ ’ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰਨ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਦੰਪਤੀ ਜੋੜੇ ਨੇ ਕਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬਾਣਾ- ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਜਦ ਅਸੀਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਸਭ ਦੇਸੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾਂਦੇ ਸੀ।...
ਜਦ ਕਪੜਾ ਬਾਹਰੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ ਕੰਗਾਲ ਕਰਾਯਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਪਿਛਲੀ ਚਾਲ ਪਲੱਟੇ ਜੀ। ਫਿਰ ਚਰਖਾ ਘੂਕਰ ਘੱਤੇ ਜੀ।
ਘਰ ਤੀਵੀਂ ਸੂਤਰ ਕਤੇ ਜੀ। ਕਤ ਕਤਕੇ ਬੋਲੇ ਫਤੇ ਜੀ।

1920 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਸਨ। 24 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਜਦ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀੜੀ ਦਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਗਿ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਦਾ ਰੁੱਕਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਡਾਢਾ ਘੇਰਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਡਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਝਟ-ਪਟ ਪਹੁੰਚੋ। ਉਸੇ ਵਕਤ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮੁਨਾਦੀ ਕਰਾਈ ਗਈ ਕਿ ਚਲੋ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੰਘ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਚ ਹਨ। ਦੋ ਢਾਈ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਾਰੀਆਂ, ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਪਰ ਦੋ ਕੁ ਸੌ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ “ਤੇਰੀ ਆ ਗਈ ਫੌਜ ਅਕਾਲੀ” ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਉਣ ’ਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਵਕਤ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੱਖ ਲਈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ, ਮਾਇਕ ਤੰਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕਦੇ ਪਤੀ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਔਖਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਦਕ ਅਤੇ ਸਿਰੜ ਦੀ ਮੂਰਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੋਹਰੀ ਰਹਿੰਦੇ।

ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ (1921 ਈ.) ਵਾਪਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੋ ਦਿਨ ਰਹੇ। ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਜਦ ਘਰ ਆਏ ਤਾਂ ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਘਰ ਦੱਸਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੜਾ ਤਰਕਮਈ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੋ ਸਿੱਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਮ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਨਾ। ਇਹ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਿਰੜੀ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਅਕਾਲੀ ਸੂਰੇ ਸਨ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਸਗੋਂ ਆਪ ਵੀ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਸਾਕਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ : 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨੀ ਕੈਦੀ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਅਟਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿਖੇ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਟ੍ਰੈਕ (ਰੇਲ ਪਟੜੀ) ’ਤੇ ਜੋ ਸੰਗਤ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਵੀ ਬੀਬੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਛੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰੇਲ ਇੰਜਣ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੁੱਝੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਵੀ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲੱਗਭਗ 23-24 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ 18 ਸਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਸਨ।

ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਜਦ ਬੀਬੀ ਜੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਹੋ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ’ਤੇ ਨਾ ਰੋਵੋ, ਸਗੋਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋ ਕਿ ਮੈਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਰਜ਼ਾ ’ਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪਤੀ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਰੁਦਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਣ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ। ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ- ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਚਮਤਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਏਨੀ ਸਿਦਕ ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਸਿਰੜ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ ਵੀ ਇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਿ. ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦਾ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਰਾਈਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਰਿਟਾਇਰ ਜੱਜ ਵੱਲੋਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਨੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰਿਆ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਵਾਬ ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਗੱਡੀ ਪੂਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਜਦ ਗੱਡੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ ਤਾਂ ਇੰਝ ਜਾਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪਰਬਤ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਵੱਜ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੈਕਮ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਗੱਡੀ ਰੁੱਕ ਗਈ। ਇੰਜਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ 'ਤੇ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੱਡੀ ਦੀ ਬਰੇਕ ਨਹੀਂ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਗੱਡੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਬੇਖੌਫ ਹੋ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਭਾਣਾ ਵਰਤਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਰੁਕ ਗਈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਹਰਿ ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਭਗਤ ਉਪਾਇਆ ਪੈਜ ਰਖਦਾ ਆਇਆ ਰਾਮ ਰਾਜੇ ॥
ਹਰਣਾਖਸੁ ਦੁਸਟੁ ਹਰਿ ਮਾਰਿਆ ਪ੍ਰਹਲਾਦੁ ਤਰਾਇਆ ॥
ਅਹੰਕਾਰੀਆ ਨਿੰਦਕਾ ਪਿਠਿ ਦੇਇ ਨਾਮਦੇਉ ਮੁਖਿ ਲਾਇਆ ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਐਸਾ ਹਰਿ ਸੇਵਿਆ ਅੰਤਿ ਲਏ ਛਡਾਇਆ ॥4॥13॥20॥

ਸਿਰੜੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਵਾਂ : ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਇਕ ਵਾਰ ਬੀਬੀ ਜੀ ਉੱਪਰ ਕਮਰੇ ਦੀ ਛੱਤ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਸਲੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਬਿਨਾਂ ਅਪਰੇਸ਼ਨ, ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ ਹੀ ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਸਲੀਆਂ ਜੁੜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਏ।

ਲੱਗਭਗ 1947 ਈ. ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਟੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਈਸ਼ਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਮਾਤਾ ਈਸ਼ਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ‘ਬੇਬੇ ਜੀ’ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ‘ਭਾਬੀ ਜੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ 2 (ਦੋ) ਵਜੇ ਉਠਦੇ ਸਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ (ਦੁੱਧ ਚੋਣ, ਰਿੜਕਣ) ਸਮੇਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਕੂਲ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸੀ. ਸੈ. ਸਕੂਲ, ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਰੋਡ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਵੀ ਯਥਾਯੋਗ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦੋਹਤੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 1965 ਈ. ਤਕ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਰਾਤ ਕੱਟਦੇ ਸਨ। ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਕਮਰੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 25 ਰੁਪਏ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਜਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਰੱਜ ਸੀ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਪਰਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਿਰਧ ਹੋ ਗਏ ਜੇ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈਣ ਨਾ ਜਾਇਆ ਕਰੋ ਤਾਂ ਬੀਬੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਲਈ ਪੁਲ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਗੁਰੂ-ਘਰੋਂ ਮਿਲਦੀ ਦਾਤ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ, ਧਰਮ ਕਰਮ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਰੰਚਕ ਵੀ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜਦੋਂ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਜਲੰਧਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈਣ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ (1960 ਈ.) ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜੇਠ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਟੀ. ਬੀ. ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਚਲਾਣਾ ਗਈ। ਉਸ ਵੀਚਾਰੀ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਵੇ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਦਿ ਵੀ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਆਗਿਆ ਕੌਰ ਨੇ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਦੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਾਗ ਦੇ ਅੰਦੇਸੇ ਤੋਂ ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿਕ ਕਰਵਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀਆਂ।

ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿ. ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਬਾਰੇ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਬੀਬੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ— “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਹਾਂ, ਅਕਾਲੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਅਕਾਲੀ ਹਾਂ ! ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ !” ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਗਿ. ਜੈਲ ਸਿੰਘ 1976 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਹੰਦ ਵਿਖੇ 1976 ਈ. ਵਿਚ ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਜੋੜ ਮੇਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਰਚਿਤ ਗੱਡੀ ਛੰਦ ਸਟੇਜ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਭਾਵੁਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ।

ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਛਿਣ ਭਰ ਵੀ ਭਾਵੁਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਹੀ ਬੀਬੀ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਗਿ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ‘ਗੱਡੀ ਛੰਦ' ਦਾ ਗਾਇਨ ਬੜੇ ਵਜਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ/ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਕੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੀਬੀ ਜੀ ਲੱਗਭਗ 60 ਸਾਲ ਤਕ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੀ ਇਕਲੌਤੀ ਬੇਟੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੀਬੀ ਜੀ 79 (ਉਨਾਸੀ) ਸਾਲ ਦੀ ਬਹਾਦਰਾਂ ਵਾਲੀ ਉਮਰ ਜਿਊ ਕੇ 24 ਫਰਵਰੀ, 1982 ਈ. ਵਿਚ ਗ੍ਰੇਟਰ ਕੈਲਾਸ਼-2, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿ. ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸ. ਹਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਲੂਥਰਾ) ਦਾ ਨਾਨੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਬਾਰੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ :

ਸ. ਹਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਲੁਥਰਾ) ਕੋਲ ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਰਚਿਤ ‘ਗੱਡੀ ਛੰਦ’ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਹੈ। ਉਸ ਬਾਬਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ 1980 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਚਨਬੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦ੍ਰਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਵੀ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੰਬੰਧੀ ਲਏ ਫੈਸਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ, ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਸੰਤੋਖ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ/ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਗੁਰਮੁਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ। ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਜੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਈ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖਿਝ ਤੋਂ ਬੜੇ ਹੀ ਸਹਿਜ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ, “ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਵਿਚ ਸਨ, ਦੀ ਵੀ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕੋਇਟੇ ਵਿਚ ਆਏ ਭੂਚਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ‘ਜੋਤ ਸਰੂਪ’ ਨੂੰ ਜਾਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਤ ਹੀ ਮਰ ਜਾਈ ਦਾ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ (ਹਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਲੂਥਰਾ) ਲਈ ਖੁਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣੇ ਔਖੇ ਸਨ।

ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਸਾਕਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੱਡੀਂ-ਹੰਢਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਸੀਏ, ਬਹੁਤ ਸਿਰੜੀ, ਪ੍ਰਣਪਾਲਕ, ਆਗਿਆਕਾਰ, ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।