ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਬੇਹਦ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ, ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰੀ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੂਜੀ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਮਝਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।

ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬੜੀ ਦੁਰਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਮਨ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ:- ‘ਢੋਲ, ਗਵਾਰ, ਸ਼ੂਦਰ, ਪਸ਼ੂ, ਨਾਰੀ ਇਹ ਸਭ ਤਾੜਨ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰੀ” ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਬਘਿਆੜਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਖ ਦਿੱਤਾ- ‘ਇਨ ਬਾਘਣ ਤ੍ਰੈ ਲੋਈ ਖਾਈ।”

ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:

ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ॥
ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸਤਰੀ ਤਾਂ ਪਤੀ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਸਾਥਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਮਮਤਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਲਈ ਸ਼ੀਲ ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ। ਭੈਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਤਿ ਡੂੰਘੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਹ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਮਾਂ ਤੇ ਦਾਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਨ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ, ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਰਹਿਣੀ-ਸਹਿਣੀ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਵੇ ਸਗੋਂ ਕਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੰਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਈ ਬੇਸਮਝ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤਕ ਉਡੀਕਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜਨਨੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ, ਉਸ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ ਚੰਗਾ ਬੀਤੇ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਿਆ, ਵਡਿਆਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਵਡਿਆਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਘੁੰਡ ਦੀ ਰਸਮ ਤੇ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ:

ਸਤੀਆ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜੋ ਮੜਿਆ ਲਗਿ ਜਲੰਨਿ॥
ਨਾਨਕ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ ਜਿ ਬਿਰਹੇ ਚੋਟਿ ਮਰੰਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 787)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਦੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹ ਦਉਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ, ਸੇਵਕ, ਫੌਜ, ਘੋੜੇ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਚੇਲੇ ਨੇ ਸ਼ੰਕਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਰੁਹਾਨੀ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ:

ਹਿੰਦੂ ਕੀ ਤੇ ਫਕੀਰੀ ਕੀ?
ਔਰਤ ਕੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਕੀ?
ਪੁੱਤਰ ਕੀ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਕੀ?
ਦੌਲਤ ਕੀ ਤੇ ਤਿਆਗ ਕੀ?

ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਪਏ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੰਕਾ ਨਵਿਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਏ:

ਔਰਤ ਈਮਾਨ।
ਪੁੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਦੌਲਤ ਗੁਜ਼ਰਾਨ।
ਫਕੀਰ ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਨ ਮੁਸਲਮਾਨ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜਿਆ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਸਿਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਸਿੱਖ ਮਰਦ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਈ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਵੀ ਕਰਵਾਏ, ਅਸਹਿ-ਅਕਹਿ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰੇ ਪਰ ਸੀ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੀ।

ਜਦ ਚਾਲ਼ੀ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਆਪ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਇਹ ਚਾਲ਼ੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਸੱਸ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਫਤਹ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ।

ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ? ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਅਧਿਆਪਕ, ਡਾਕਟਰ, ਵਕੀਲ, ਜੱਜ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ, ਪਾਇਲਟ ਆਦਿ ਹਰ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ 'ਤੇ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਦਇਆ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮੂਰਤ, ਦੁਖੀਏ ਲਈ ਦਰਦਵੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇੰਨੇ ਗੁਣ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਅੱਜ ਦੇ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਜੰਮਦੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਤਕ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਮੌਜੂਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪੁਣੇ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਘਰੇਲੂ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰੇ:

ਨਿਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਖਵਣੁ ਗੁਣੁ ਜਿਹਬਾ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ॥
ਏ ਤ੍ਰੈ ਭੈਣੇ ਵੇਸ ਕਰਿ ਤਾਂ ਵਸਿ ਆਵੀ ਕੰਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384)