ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ, ਸਾਕਿਆਂ, ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ’ਤੇ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ / ਕੌਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈਆਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਨਿਆਰੇਪਣ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ, ਘੱਲੂਘਾਰੇ, ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਦੀ ਨੀਚਤਾ ਦਾ ਅਕਸ ਇਸ ਕਦਰ ਨੰਗਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਚਨ 'ਤੇ ਰੂਹ ਕੰਬ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।

‘ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Terimnology) ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ (ਸਵਿਕਾਰਤ) ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ: ਸਰਬਨਾਸ, ਤਬਾਹੀ, ਬਰਬਾਦੀ। ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ 'ਗ਼ਾਰਤ' (ਬਰਬਾਦੀ, ਤਬਾਹੀ, ਲੁਟਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ)- ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬਰਾਬਜੀ (ਸਾਧ, ਧੀਟ ), ਬਰਾਬਰ (ਸਾ ਧੀਟ) ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਲਈ 'Holocaust' ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। Holo+caust, Holo ਅਗੇਤਰ (Prefix) ਹੈ। Holo ਦਾ ਅਰਥ Whole. com plete, Entire. Caust ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘Destruction by fire’ ਇਸ ਲਈ Holo caust ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੂਰਨ (ਸਾਰੀ) ਤਬਾਹੀ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ Holocaust ਸ਼ਬਦ ਯਹੂਦੀਆਂ ਉਪਰ ਹਿਟਲਰ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਹਿਟਲਰ ਦੁਆਰਾ ਢਾਹੇ ਅਕਹਿ ਤੇ ਅਸਹਿ ਕਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਝੱਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਿਸ ਸਦਕਾ Holocaust ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਲਈ Bloody Carnage (ਖ਼ੂਨ ਖਰਾਬਾ) ਅਤੇ Massacre (ਘਾਣ ਕਰਨਾ)੫ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ Holocaust ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਟਲਰ ਜਿਵੇਂ ਤਸ਼ੱਦਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮੋਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਯਹੀਆ ਖਾਨ, ਲਖਪਤ ਰਾਏ, ਅਬਦਾਲੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ (ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ) ਹਰੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਅਤੇ ਕਸਾਈ ਢੰਗ ਵਰਤ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਤਿਅੰਤ ਭਿਅੰਕਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ‘ਘੱਲੂਘਾਰਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਨਾ ਤਾਂ ਤਬਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ‘ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ' 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਕਿਰਤਘਣਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇਂਦਿਆਂ ਜੂਨ 1746 ਈ. ਨੂੰ ਯਹੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਅਹਿਲਕਾਰ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਹੀ ਖੁਰਾ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਲਖਪਤਿ ਜਾਇ ਬਿਜੇ ਖਾਂ ਪਾਸ। ਪਗੜੀ ਸਿਰ ਉਤਾਰੀ ਖ਼ਾਸ।
ਕਸਮ ਉਠਾਇ ਕਹਯੋ ਇਮ ਖੀਜ। ਮੈਂ ਜਬ ਲੋ ਸਿੰਘਹਿ ਨਿਰਬੀਜ।
ਨਹਿ ਕਰ ਲੈਹੋ, ਤਬ ਲੋ ਜਾਣ। ਪਗੜੀ ਧਰਨੀ ਸਿਰ ਮੁਹਿ ਆਣ।

ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਹੱਥੇ, ਭੁੱਖੇ, ਤਿਹਾਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਰਵਾਇਆ। ਮੁਕੱਦਸ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਬੇਅਦਬ ਕੀਤਾ। 1746 ਈ. ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੂਨ ਮਹੀਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉਪਰ ਹੁਕਮਰਾਨ ਧਿਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਦੀ ਰਹੀ।ਇਹ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਾਹਨੂੰਵਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ‘ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੁਰਾਨੀ ਦਾ ਕਹਿਰ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਫਰਵਰੀ, 1762 ਈ. ਨੂੰ ਨਾਜ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿਚ ਰੱਤ ਡੋਲ੍ਹਵੀਂ ਲੜਾਈ 'ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੰਘਾਂ, ਬੇਕਸੂਰ ਬੱਚਿਆਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੀਨ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ 'ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਫਰਵਰੀ, 1762 ਈ. ਨੂੰ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉਪਰ ਹਵਸ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਕਹਿਰ ਵਰਤਾਇਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਦੀਨ ਗਵਾ ਕੇ ਦੁਨੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਜਾਇਜ਼-ਨਜਾਇਜ਼ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ। ਬਸ਼ੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਕਾਬਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਾਗ ਲਾਇਆ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜ਼ਾਲਮ ਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ਾਇਦ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਵੀ ਮਾਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ (ਖਾਫ਼ੀ ਖਾਂ) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲ ਨਾਲ ਛਲਕਦੀ ਥਾਲੀ’ ਸਮਾਨ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।

ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਵੀ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਹੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਸ ਦਿਲ ਕੰਬਾਊ ਹੋਣੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੀ ਹੱਥ ਪਾ ਲਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦ ਫਿਜ਼ਾ 'ਚ ਆਪਣਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਚਿੱਟਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦਾ ਪਹਿਲੇ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਸਦਕਾ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਬਣੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਿਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਵਰਤੇ ਤੇ ਪਰਖੇ ਗਏ। ਦੂਜਾ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਰਸਾ, ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ, ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰਨਾ, ਨਿਹੱਥਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨਾ, ਨਾ ਸਹਿਣਯੋਗ ਤਬਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮਾਰੂ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ (Heritage), ਫ਼ਲਸਫੇ, ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਅਕੀਦਿਆਂ, ਮਰਯਾਦਾ, ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਝਿਆਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੁਲ ਕੌਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨਾਂ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼/ਮਨੋਰਥ ਸੀ। ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਖੁੰਖਾਰ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਨ / ਵਿਛੋੜਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਮੁਰਦਾ / ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਵੈਮਾਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੋਮੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿ ਸਕਣਾ ਇਹ ਅਣਹੋਣੀ ਤਟ-ਫਟ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਰੂਪ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ। ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਜਾਨ ਹੂਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਚੁਕਤਾ ਕਰਦੇ :

ਜੇਕਰ ਸੀਸ ਲਗੋ ਗੁਰ ਅਰਥ
ਧੰਨ ਜਨਮ ਧੰਨ ਮਰਣ ਸਮਰਥ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦਾ ਬੇੜਾ ਭਰ ਕੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ' ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਉੱਤੇ ਢਾਹੇ ਗਏ ਅਤੇ ਢਾਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ...(ਜੁਲਮੀ) ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਭਾਵੇਂ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ, ਅਬਦਾਲੀ, ਯਹੀਆ ਖਾਂ, ਜਕਰੀਆ ਖਾਂ, ਲਖਪਤ ਰਾਏ, ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਜਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਦਾ ਫ਼ਲ ਭੁਗਤਣਾ ਹੀ ਪਿਆ।

ਸੋ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਸੁਤੇ-ਸਿੱਧ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹਸਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਕਮ ਧਿਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਹਿਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਨਿਆਰੇਪਣ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨ ਅਤੇ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਹਰਕਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ/ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਅ ਕੇ ਹਤਿਆਰੇ ਨੂੰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਞ ਉਪਰੋਕਤ ਵਾਪਰੇ ਤਿੰਨਾਂ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਬਰ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਧਿਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤਕ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਘਾਟਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਨਿਆਰੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘ ਬਰਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ:

ਮਨੂੰ ਸਾਡੀ ਦਾਤਰੀ ਅਸੀਂ ਮਨੂੰ ਦੇ ਸੋਏ,
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਨੂੰ ਵਢਦਾ ਅਸੀਂ ਦੂਣ ਸਵਾਏ ਹੋਏ।

ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਸ਼ੇਅਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ:

ਕੁਛ ਬਾਤ ਹੈ ਕਿ ਹਸਤੀ ਮਿਟਤੀ ਨਹੀਂ ਹਮਾਰੀ
ਸਦੀਉਂ ਰਹਾ ਹੈ ਦੁਸ਼ਮਨ, ਦੌਰੇ ਜਮਾਂ ਹਮਾਰਾ।