ਧਰਮ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (1621-1675 ਈ.) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਲੋਕ ਰਚਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅਤੇ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕੋ ਇਕ ਬਾਣੀਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਰਚਿਤ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 59 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਹਨ। ਸੋ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਕਾਰ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਸਲੋਕ ਸਾਰੇ 57 ਹਨ ਅਤੇ ਪਦੇ 59 ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇੱਕੋ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਖਿਆਲ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਏ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਪਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ, ਸਜਰਾ ਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰ: 1426 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1429 ਉੱਪਰ ਇਕੋ ਹੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਲੋਕ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਬਾਣੀਆਂ, ਵਾਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 9 ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ 52 ਸਲੋਕ ਅਤੇ 5 ਦੋਹਰੇ ਦਰਜ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਹਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ 57 ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਂਞ ਸਾਰੇ 57 ਸਲੋਕ ਦੋਹਰੇ ਛੰਦ ਦੇ ਤੋਲ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਭੋਗ ਦੇ ਸਲੋਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ/ਭੋਗ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ 5, ਸਲੋਕ ਮ: 5 ਤੇਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਤੋ ਨਾਹੀ... ਅਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਾਰੇ ਸਲੋਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਦੋਹਰੇ ਛੰਦ ਦੇ ਨੇਮ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਸੋਰਠੇ ਛੰਦ ਦੇ ਨੇਮ ਵੀ ਢੁਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕ ਕਾਵਿ ਪੱਖੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਪਦੇਸ਼ਆਤਮਕ, ਸੰਬੋਧਨਮਈ, ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ, ਦਲੀਲਯੁਕਤ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀਮਾਤਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਈ ਹੈ। ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ਬਦ ਨਰ, ਪ੍ਰਾਣੀ, ਸਾਧੋ, ਮੀਤ, ਰੇ ਮਨਾ ਆਦਿ ਕਈ ਵਾਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ: -ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਨਰ ਬਾਵਰੇ ਕਿਉ ਨ ਭਜੈ ਭਗਵਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1426)
-ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨੁ ਰੇ ਮਨਾ ਸਿਮਰਤ ਕਾਹਿ ਨ ਰਾਮੁ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1426) ਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਉਸੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ: ਬਿਖਿਅਨ ਸਿਉ ਕਾਹੇ ਰਚਿਓ ਨਿਮਖ ਨ ਹੋਹਿ ਉਦਾਸੁ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਭਜੁ ਹਰਿ ਮਨਾ ਪਰੈ ਨ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1426) ਇਸ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਇਤਨਾ ਮਸਤ, ਰਚਿਆ-ਮਿਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖ ਝਮਕਣ ਜਿੰਨਾ ਛਿਣ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹਟਾਉਂਦਾ। ਫਿਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਮਾਂ ਦੀ ਫਾਹੀ ਤੋਂ ਖਲਾਸੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰਾਵੀਂ ਬਿੰਬ, ਰੂਪ ਬਿੰਬ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਬਿੰਬ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਬਿੰਬ ਵਰਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਅਤੇ ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: -ਜੈਸੇ ਜਲ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾ ਉਪਜੈ ਬਿਨਸੈ ਨੀਤ॥
ਜਗ ਰਚਨਾ ਤੈਸੇ ਰਚੀ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਮੀਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)
-ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਨਿ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮੀਤ ॥
ਕਹਿ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਨਾ ਰਹੈ ਜਿਉ ਬਾਲੂ ਕੀ ਭੀਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ ਲਈ ‘ਭਿਖਾਰੀ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ‘ਦਾਤਾ’ ਰੂਪਕ 'ਬਿੰਬ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ‘ਮਦਿ-ਮਾਇਆ’ ਦੇ ਬਿੰਬ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅਸਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ ਵੀ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ `ਚ ਨਹੀਂ ਫਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੁਨਿਆਵੀ/ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਮਾਇਆ’ ਦੇ ਬਿੰਬ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ : ਮਨੁ ਮਾਇਆ ਮੈ ਫਧਿ ਰਹਿਓ ਬਿਸਰਿਓ ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮੁ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਭਜਨ ਜੀਵਨ ਕਉਨੇ ਕਾਮ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਖ਼ੂਬ ਹੋਈ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਿਵੇਂ ‘ਹੰਸ’ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੰਸ, ਬਿਖ (ਜਹਿਰ), ਕੰਚਨ (ਸੋਨਾ), ਮਿੱਟੀ, ਕੁੰਚਰ (ਹਾਥੀ), ਬਾਲੂ (ਰੇਤ), ਸੁਆਨ (ਕੁੱਤਾ) ਰਾਮ, ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰਿਕ/ਦੁਨਿਆਵੀਂ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਲਈ ਬਿਖ (ਜ਼ਹਿਰ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤਿਆ ਹੈ: ਜਿਹਿ ਬਿਖਿਆ ਸਗਲੀ ਤਜੀ ਲੀਓ ਭੇਖ ਬੈਰਾਗੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੁਆਨ (ਕੁੱਤੇ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤਾ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਦੁਆਰ (ਬੂਹਾ) ਸਦਾ ਮੱਲੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਵਫਾਦਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਕ ਮਨ ਇਕ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਲਗਭਗ ਤਿੰਨਚਾਰ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤਿਆ ਹੈ: ਏਕ ਭਗਤਿ ਭਗਵਾਨ ਜਿਹ ਪ੍ਰਾਨੀ ਕੈ ਨਾਹਿ ਮਨਿ॥
ਜੈਸੇ ਸੂਕਰ ਸੁਆਨ ਨਾਨਕ ਮਾਨੋ ਤਾਹਿ ਤਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰ (ਰੂਪਕ, ਉਪਮਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਚੇਚ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾ ਹੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ, ਭਿਆਨਕ ਰਸ, ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਕਈ ਨਮੂਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪਿਆਰੇ ਜਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਨੂੰ ਉਪਜਾਇਆ ਹੈ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਭਾਵ ਨਿਮਨਅੰਕਿਤ ਸਲੋਕ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੰਗ ਸਖਾ ਸਭਿ ਤਜਿ ਗਏ ਕੋਊ ਨ ਨਿਬਹਿਓ ਸਾਥਿ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਇਹ ਬਿਪਤਿ ਮੈ ਟੇਕ ਏਕ ਰਘੁਨਾਥ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429) ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲਭਾਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਮ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ/ਤੁਕਾਂ ਲੋਕ ਜੁਬਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ: ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)
-ਮਨੁ ਮਾਇਆ ਮੈ ਫਧਿ ਰਹਿਓ ਬਿਸਰਿਓ ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428)
-ਜਉ ਸੁਖ ਕਉ ਚਾਹੈ ਸਦਾ ਸਰਨਿ ਰਾਮ ਕੀ ਲੇਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)
-ਸੁਖ ਮੈ ਬਹੁ ਸੰਗੀ ਭਏ ਦੁਖ ਮੈ ਸੰਗਿ ਨ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਬ੍ਰਜ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਚਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੋ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਬਾਣੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਭਾਵੇਂ ਸਰਲ ਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਡੂੰਘੇ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਚਾਰ ਹਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਮਾਲ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਉਸਤਤਿ-ਨਿੰਦਾ, ਹਰਖ-ਸੋਗ, ਸੁਰਗ-ਨਰਕ, ਬੈਰੀ-ਮੀਤ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਜੁੱਟਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਤਤਿ (ਸਿਫ਼ਤ) ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਆ (ਚੁਗਲੀ) ਨਹੀਂ ਡੁਲਾ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸਤਤਿ ਤਿਆਗਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ: ਉਸਤਤਿ ਨਿੰਦਿਆ ਨਾਹਿ ਜਿਹਿ ਕੰਚਨ ਲੋਹ ਸਮਾਨਿ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਮੁਕਤਿ ਤਾਹਿ ਤੈ ਜਾਨਿ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੰਬੋਧਨੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਜੁਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ (ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ, ਵੈਰਾਗ, ਨਿਰਭੈ ਪਦ, ਜਗਤ ਰਚਨਾ, ਨਿਰਲੇਪਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਲੋਕ ਰਚਨਾ ਆਕਾਰ, ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ। | 
