ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (1504-1552 ਈ.) ਸਲੋਕ ਰਚਨਾ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਹਨ। ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੂਜੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸਚ ਕੀ ਬਾਣੀ' ਪਰਾਭੌਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਦਿਸਦੇ ਜਗਤ ਦੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਉਡਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਸਚ ਕੀ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਕਾਵਿ-ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇਹੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਰਤੇ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ) ਦੀਆਂ ਅਗੰਮੀ ਰਹੱਸਮਈ ਬਾਤਾਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ, ਲੋਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ, ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

(1) ਸ਼ਬਦ (ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ, Imagination)
(2) ਰਸ (ਭਾਵਕਤਾ ਦਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ, Emotion)
(3) ਰੂਪ (ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ, Forms of Poetry)
(4) ਰਾਗ (ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ, Prosody)

ਲੋਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ, ਲੋਕ ਮਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸਾਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਘੋੜੀਆਂ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਸੋਲਹੇ, ਲਾਵਾਂ, ਪਹਿਰੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੇਰ-ਬਦਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਲੋਕ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ:

‘ਨਾਲੰਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਬਦ ਸਾਗਰ' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: ਸਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ, ਉਸਤਤੀ, ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਨਾਮ, ਕੀਰਤੀ ਜਾਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ।

ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਸਲੋਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: “ਸੰ. ਚਾਰ ਮੁਕ੍ਰੀਓਂ ਮੇਂ ਏਕ ਮੁਕ੍ਰੀ, ਜੈਸੇ-ਅੰਤੇ ਮੁਕਤਿ ਸਲੋਕ। ਅਰਥ ਹਨ-ਯਸ। ਜੈਸੇ-ਭਗਤੋਂ ਕਾ ਬਡਾ ਸਲੋਕ ਹੈ ਭਾਵ ਬਡਾ ਜਸ ਹੈ। ਛੰਦ ਮਾਤ੍ਰ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ— ਜਸ, ਵਡਿਆਈ, ਉਸਤਤਿ ਹੈ। ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਇੰਞ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਸਲੋਕ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਤੋਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋਇਆ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਲਘੂ-ਅਕਾਰੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਤੁਕ-ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਭਾਵ ਅਥਵਾ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਇੰਞ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਲੋਕ ਉਹ ਲਘੂ ਆਕਾਰੀ ' ਰਚਨਾ (ਤੁਕ ਸਮੂਹ) ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ, ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਕਈ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਲੋਕ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਕ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਭਾਵ (ਵਿਚਾਰ) ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਾਮਾਤਰਾ ਭੇਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਸਲੋਕ, ਸਲੋਕੁ, ਸਲੋਕਾ ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਸਲੋਕੁ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਲੋਕਾ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਵਚਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਲੋਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਤਮ ਸਲੋਕ ਸਾਧ ਕੇ ਬਚਨ ਭਾਵ ਕਿ ਸਾਧ (ਸੰਤ) ਕੇ ਬਚਨ (ਬੋਲ) ਉੱਤਮ (ਉੱਚੇ) ਸਲੋਕ (ਉਸਤਤਿ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ) ਹਨ। ਸੋ ਸੰਤਾਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮਤਾ (ਉਸਤਤਿ) ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸਲੋਕ ਹਨ। ਸਹਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 32ਵੇਂ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਲੋਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਜੀਹ ਭਣਿ ਜੋ ਉਤਮ ਸਲੋਕ ਉਧਰਣੰ ਨੈਨ ਨੰਦਨੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1356)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇੰਞ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸੂਚਾ ਹੋਇ ਕੈ ਜੇਵਿਆ ਲਗਾ ਪੜਣਿ ਸਲੋਕੁ ॥

ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ “ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1॥ ਵਾਰ ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ ਸਲੋਕ ਭੀ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ ਲਿਖੇ ਟੁੰਡੇ ਅਸ ਰਾਜੈ ਕੀ ਧੁਨੀ॥” ਵਿਚ ਸਲੋਕਾ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਵਚਨ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਅਰੰਭਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਖੀਰ ਤਕ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਸਲੋਕ, ਦੋਹਾ, ਦੋਹਰਾ ਅਤੇ ਡਖਣੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਸਲੋਕ ਬਾਣੀਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਤੋਂ ਨਿਰਪੇਖ ਹਨ।

ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਆਕਾਰ : ਕੇਵਲ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 63 ਸਲੋਕ ਰਚੇ ਹਨ। ਸਲੋਕ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕ ਨੌਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਰਾਗ ਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਮਨਅੰਕਿਤ ਸਾਰਣੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਲੜੀ ਨੰ: ਬਾਣੀ / ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਣੀਕਾਰ/ਵਾਰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸਲੋਕ ਗਿਣਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ

1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ 2
2. ਵਾਰ ਮਾਝ ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 12
3. ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 15
4. ਸੋਰਠਿ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ 1
5. ਵਾਰ ਸੂਹੀ ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ 11
6. ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ 7
7. ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ 1
8. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ 9
9. ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 5
ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ 63

ਉਪਰੋਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੂਰਨ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਇਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਾਵਿ-ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਧਾਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਇਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਵਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕ ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮੁਥਾਜੀ ਨਹੀਂ ਝੱਲਦੇ ਸਗੋਂ ਆਕਾਰਗਤ ਬੰਧਨਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਭੰਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2 ਤੁਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 12 ਤੁਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਮੌਲਿਕਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਉਚਾਰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੀ ਹੈ। ਬਰੀਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿਚ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਮਈ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਬੇ ਦੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਹਨ, ਉਸੇ ਦਾ ਨਾਦ ਹਨ, ਉਸੇ ਦੇ ਗੀਅ ਰਸ ਵਿਚ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਨਕ-ਜੋਤਿ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਸਦਾ ਤੁਰਦੀ ਰਹੀ।

ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਾਰ ਆਸਾ, ਵਾਰ ਮਾਝ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ’ ਵਿਚ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕ:

ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਣੇ ਦਿਉਹਾੜੀ ਸਦ ਵਾਰ॥
ਜਿਨਿ ਮਾਣਸ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਕੀਏ ਕਰਤ ਨ ਲਾਗੀ ਵਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 462)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਜੇ ਸਉ ਚੰਦਾ ਉਗਵਹਿ ਸੂਰਜ ਚੜਹਿ ਹਜਾਰ॥
ਏਤੇ ਚਾਨਣ ਹੋਦਿਆਂ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰ ਅੰਧਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 463)

ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਰਲ, ਸੁਖੈਨ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ’ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਵਣ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ। ' ਵਾਲਾ ਜਪੁ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਸਲੋਕ, ਕੁਝ ਕੁ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾਰਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮ: ਦੂਜਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਦਰਜ ‘ਜੋਗ ਸਬਦੰ ਗਿਆਨ ਸਬਦੰ, ਅਤੇ ਏਕ ਕ੍ਰਿਸਨੰ ਸਰਬ ਦੇਵਾ ॥ ਸਲੋਕ ਮ: ਦੂਜਾ ਦੇ ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਸਬਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਹਨ।

ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਇਕ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪਰਿਪੇਖਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਟਾਕਰੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਮਿਲਾਪ-ਵਿਛੋੜਾ, ਗੁਰਮੁਖ-ਮਨਮੁਖ, ਧਰਮ-ਪਾਪ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਹੈ:

ਜਾਂ ਸੁਖੁ ਤਾ ਸਹੁ ਰਾਵਿਓ ਦੁਖਿ ਭੀ ਸੰਮ੍ਹਾਲਿਓਇ॥
ਨਾਨਕੁ ਕਹੈ ਸਿਆਣੀਏ ਇਉ ਕੰਤ ਮਿਲਾਵਾ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 792)

ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਲੋਕ ਕਾਵਿ ਕਲਾ, ਸ਼ੈਲੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੱਖੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰਮਜ਼, ਗੁਹਜ ਭਰਪੂਰ, ਦਲੀਲਯੁਕਤ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੱਖੋਂ ਆਮ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ : ਜੀਵਨ, ਸੰਸਾਰ, ਮੌਤ, ਖੇਲ ਕੰਤ ਆਦਿ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਸਰਲ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਤਰਕਮਈ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਸਹਸਕ੍ਰਿਤ, ਸਾਧ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਥਾਇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਆਪ ਨੇ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ, ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਸਾਰੰਗ ਦਾ ਇਹ ਸਲੋਕ :

ਗੁਰੁ ਕੁੰਜੀ ਪਾਹੂ ਨਿਵਲੁ ਮਨੁ ਕੋਠਾ ਤਨੁ ਛਤਿ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਮਨ ਕਾ ਤਾਕੁ ਨ ਉਘੜੈ ਅਵਰ ਨ ਕੁੰਜੀ ਹਾਥਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1237)

ਇਹ ਸਲੋਕ ਰੂਪਕ ਬਿੰਬ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਲਈ ‘ਕੁੰਜੀ’ ਦਾ ਮਾਇਆ ਲਈ ‘ਨਿਵਲ’ (ਜੰਦਰੇ) ਦਾ, ਮਨ ਲਈ ‘ਕੋਠੇ ਅਤੇ ਤਨ ਲਈ ‘ਛਤ’ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੋਠੇ ਦੇ ਤਾਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪਾਹ ਦਾ ਜੰਦਰਾ ਵਜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਾਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਣ ਲਈ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪਉਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ...। ਵਾਲਾ ਸਲੋਕ ਰੂਪਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਆਮ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਬੜੇ ਵਿਸਮਾਦਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਖੀ ਬਾਝਹੁ ਵੇਖਣਾ ਵਿਣੁ ਕੰਨਾ ਸੁਨਣਾ॥
ਪੈਰਾ ਬਾਝਹੁ ਚਲਣਾ ਵਿਣੁ ਹਥਾ ਕਰਣਾ॥
ਜੀਭੈ ਬਾਝਹੁ ਬੋਲਣਾ ਇਉ ਜੀਵਤ ਮਰਣਾ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੁ ਪਛਾਣਿ ਕੈ ਤਉ ਖਸਮੈ ਮਿਲਣਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 139)

ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸ਼ਾਹ, ਚਾਕਰ, ਫਕੀਰ, ਰਾਤ, ਵਣਜਾਰਾ, ਖਸਮ, ਬਿਖ ਆਦਿ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀਂ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਕਰ ਕੇ ਅਕਾਲ ਦੇ ਸਕਾਰਥ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਲਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਥਾਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਤਰਾਂ (ਤੁਕਾਂ) ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕ ਅਖਾਣਾਂ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ:

-ਜਿਸੁ ਪਿਆਰੇ ਸਿਉ ਨੇਹੁ ਤਿਸੁ ਆਗੈ ਮਰਿ ਚਲੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 83)

-ਨਾਨਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਏਕੁ ਹੈ ਦੂਜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1238)

-ਜਹਾ ਦਾਣੇ ਤਹਾਂ ਖਾਣੇ ਨਾਨਕਾ ਸਚੁ ਹੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 653)

-ਬਧਾ ਚਟੀ ਜੋ ਭਰੇ ਨਾ ਗੁਣੁ ਨਾ ਉਪਕਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 787)

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੀ ਤੁਕਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕ ਅਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਨੈਤਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਵਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਪੇਖਾਂ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰੂਪਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਸਲੋਕ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਤੇ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਪੱਖ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹਨ।