ਕਿਸੇ ਵੀ ਉੱਚ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਹਾਲ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ, ਗਜ਼ਟ, ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1920 ਈ.) ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਹਰੇਕ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਚਾਹਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਬਾਰੇ ਪੁਖਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜਨਰਲ ਇਕੱਤਰਤਾ ਮਿਤੀ 08-10-1927 ਈ. ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ. ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਈ। ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ‘ਗੁਰਮਤਾ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿ: ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਤੇ ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੀ ਤਾਈਦ ਨਾਲ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਗੁਰਮਤਾ ਸਰਬ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋਇਆ:

“ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਹ ਆਮ ਇਜਲਾਸ ਪਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ; ਲੋਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਜਰੂਰੀ ਤੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹਾਲਾਤ ਦੱਸਣ ਲਈ ਇਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਇਆ ਕਰੇ ਤੇ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ” ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਪੱਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਾਂਗ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਇਆ ਕਰੇ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਚੰਦੇ ਆਦਿ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਕਰੇ।”

ਇੰਞ ਇਹ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੇ ਅੰਕ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਈ. ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅੰਕ ਉੱਪਰ ਜਿਲਦ 2 ਚੇਤਰ- ਵਿਸਾਖ ਸੰ: ਖਾ: 231 ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 (ਨੰ:1) ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਚਾ ਓਅੰਕਾਰ ਪ੍ਰੈੱਸ, (ਪੁਰਾਣਾ ਤਾਰ ਘਰ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ‘ਕੋਹਾਟੀ’ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਛਪਿਆ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਡੀਟਰ ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ‘ਕੋਹਾਟੀ’ ਸਨ। ਇਸ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਈ. ਵਾਲੇ ਪਰਚੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਜਿਲਦ ਨੰ:2 ਅੰਕ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 8 ਅਕਤੂਬਰ, 1927 ਨੂੰ ਮਤਾ ਪੈ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਲਗਪਗ ਮਾਰਚਅਪ੍ਰੈਲ, 1928 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗਜ਼ਟ ਦੇ ਮਾਰਚ, 1930 ਈ. ਵਾਲੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਇਸ ਤਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:-

“(ਭਾਗ 8)”

ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ ਦੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਯੋਗ

ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ ਦੇ ਸਮੂੰਹ ਪਾਠਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਜਿਮੇਂਵਾਰ ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਰ੍ਹਾ ਇਸ ਪਰਚੇ ਤੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਆਪਣਾ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦਾ ਚੰਦਾ 24) ਮਨੀ ਆਡਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੀਘਰ ਹੀ ਭੇਜ ਦਿਓ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮਈ ਤਕ ਚੰਦਾ ਮਨੀਆਰਡਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਪੂਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਪਰਚਾ ਵੀ.ਪੀ. ਦੁਵਾਰਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਸਜਣ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਗਲੇ ਗਜ਼ਟ ਨ ਖਰੀਦਨਾ ਚਾਹੁਨ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਦੇਨ ਤਾਂ ਜੋ ਵੀ. ਪੀ. ਦਾ ਵਾਧੂ ਖਰਚ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨ ਹੋਵੇ।”

ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਈ. ਵਾਲੇ ਅੰਕ 'ਚ ਪਰਚੇ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ:-

ਭਾਗ 1- ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਤਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਦਿ।
ਭਾਗ 2- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ
ਭਾਗ 3- ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਰੀਪੋਰਟ।
ਭਾਗ 4- ਗੁ: ਐਕਟ ਦੀ ਦਫ਼ਾ 7 (3) ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਲਿਸਟ।
ਭਾਗ 5- ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ ਆਮਦਨ/ਖਰਚ ਦਾ ਚਿੱਠਾ।
ਭਾਗ 6- ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਰੀਪੋਰਟ।
ਭਾਗ 7- ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ, ਤਕਰੱਰੀਆਂ, ਮੌਕੂਫ਼ੀਆਂ।
ਭਾਗ 8 - ਫੁਟਕਲ

ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਦੇ ਅਲਗ- ਅਲਗ ਪੰਨਾ ਅੰਕ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਛਾਪਣ ਲਈ ਮੈਟਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਭਾਗ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇ ਕੇ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ- ਭਾਗ 3 ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਅਰੰਭਕ ਦੌਰ 'ਚ ਇਹ ਪਰਚਾ ਰਜਿਸਟਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਅਕਾਰ 'ਚ ਲਗਪਗ 15 ਤੋਂ 20 ਕੁ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਪੰਨੇ ਉਪਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਤਾਰ ਦਾ ਪਤਾ: ‘ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ’ ਟੈਲੀਫੂਨ ਨੰ: ‘933' R.L.NO. 2275 ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਨਿਮਨ ਤੁਕਾਂ ਛਪਦੀਆਂ ਸਨ:-

-ਸਤਿਗੁਰੂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਾਰੀ ਏਹ ਕਰੇਹੁ॥
ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹੋਇ ਕੈ ਸਾਹਿਬੁ ਸੰਮਾਲੇਹੁ॥
-ਲਾਹਾ ਨਾਮੁ ਪਾਏ ਗੁਰ ਦੁਆਰਿ॥

ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਲੋਗੋ ਛਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਲੋਗੋ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹੋਇ ਸੋਝੀ ਪਾਇਸੀ॥ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਟਾਈਟਲ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ‘A Monthly Organ of the S.G.P.C.' ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਟਾਈਟਲ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਹੀ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰਲੀ ਪਾਠ- ਸਮਗਰੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ' ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਅੰਕ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਉਹ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1931 ਈ. ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਦੀ ਜਿਲਦ 3, ਨੰ: 3 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1931 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ “ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ ਲਾਹੌਰ' ਮਦਨ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਹਸਪਤਾਲ ਰੋਡ (ਅਨਾਰਕਲੀ) ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਿੰਟਰ, ਪਬਲੀਸ਼ਰ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛਪਿਆ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ ਚਬੁਰਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਕ ਕਾਪੀ 1 ਅਤੇ ਸਲਾਨਾ ਚੰਦਾ 2॥ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ਉੱਪਰ

ਸਤਿਗੁਰੂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਾਰੀ ਏਹੁ ਕਰੇਹੁ॥
ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੇ ਹੋਇ ਕੈ ਸਾਹਿਬ ਸੰਮਾਲੇਹੁ॥

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਟਾਈਟਲ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਛਪੀਆਂ ਲਾਹਾ ਨਾਮੁ ਪਾਏ ਗੁਰਦੁਆਰਿ॥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹੋਇ ਸੋਝੀ ਪਾਇਸੀ॥ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਛਪਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਅੰਕ ’ਤੇ ਕੋਈ ਤਤਕਰਾ ਨਹੀਂ, ਲਗਪਗ 1931 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1960 ਈ. ਤਕ ਤਤਕਰਾ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ ਛਪਦਾ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ, 1931 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਦੇ ਭਾਗ 8 'ਚ ਛਪੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੈੱਸ ਆਰਡੀਨੈਨਸ ਜਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰਚਾ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1930 ਈ. ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ:-

‘(ਭਾਗ 8)”

ਫੁਟਕਲ

‘ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਯੋਗ !

ਸਮੂੰਹ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਤੇ ਗਜ਼ਟ ਦੇ ਹੋਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹੀਨਾ ਅਪਰੈਲ 1930 ਤੋਂ ਪ੍ਰੈਸ ਆਰਡੀਨੈਨਸ (ਆਰਡੀਨੈਂਸ) ਜਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਓਅੰਕਾਰ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿ ਗਜ਼ਟ ਛਪਦਾ ਹੈ, ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਕਿ ਅਪਰੈਲ 1930 ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਕੋਈ ਪਰਚਾ ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਪਰਚਾ ਨੰ: 2 ਮਹੀਨਾ ਜਨਵਰੀ ਦਾ ਹੀ ਛਪਿਆ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਜਨ ਨੋਟ ਕਰ ਲੈਣ।

‘ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਸਾਲ ਖ਼ਤਮ

ਮਹੀਨਾ ਅਪਰੈਲ 1930 ਤੋਂ ‘ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਰ੍ਹਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਚਾ ਵੀ, ਪੀ. ਪੀ. ਦੁਵਾਰਾ ਹੀ ਭੇਜਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਚੂੰਕਿ ਪਰਚਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਵੀ. ਪੀ. ਪੀ. ਨਹੀਂ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਫੇਰ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦਵਾਰਾ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨਯੋਗ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਏਸ ਚਲਦੇ ਸਾਲ ਦਾ ਚੰਦਾ 2॥ ਮਨੀਆਰਡਰ ਦਵਾਰਾ ਭੇਜਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ 1 ਫਰਵਰੀ ਤੀਕ ਚੰਦਾ ਮਨੀਆਰਡਰ ਦਵਾਰਾ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ. ਪੀ. ਪੀ. ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣਾ ਚੰਦਾ ਮਨੀਆਰਡਰ ਦਵਾਰਾ ਭੇਜ ਦੇਣ, ਤਾਕਿ ਵੀ. ਪੀ. ਪੀ ਦਾ ਵਾਧੂ ਖ਼ਰਚ ਨਾ ਪਏ।

ਅਪ੍ਰੈਲ, 1931 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਛਪੇ ‘ਐਡੀਟੋਰੀਅਲ ਨੋਟ’ ਅਤੇ ‘ਜ਼ਰੂਰੀ ਬੇਨਤੀ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਕਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1931 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰੈਸ ਆਰਡੀਨੈਨਸ (ਆਰਡੀਨੈਂਸ) ਆਦਿ ਜਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਓਅੰਕਾਰ ਪ੍ਰੈਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1930 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਪਗ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ ਛਪਿਆ, ਉਪਰੰਤ ਜਨਵਰੀ 1931 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਪਰਚਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਪਰ ਫੇਰ ਜਮਾਨਤ ਮੰਗ ਲਈ ਗਈ ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਫਿਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ, ਮਾਰਚ ਦਾ ਪਰਚਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1931 ਈ. ਵਿਚ ਫਿਰ ਓਅੰਕਾਰ ਪ੍ਰੈਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚੱਲ ਪਈ ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹੀ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1931 ਈ. ਦਾ ਅੰਕ ਮੁੜ ਮਦਨ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪਿਆ। ਇਸ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਫੁਲ ਸਕੇਪ ਸਾਈਜ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਫ਼ੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਈਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਲੇਖ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।

ਮਈ, 1931 ਈ. ਵਾਲੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਐਡੀਟਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਤਤਕਰੇ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਛਪਦੀ ਸੀ:

1. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਨਰਲ ਸਮਾਗਮ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਹਲਕਾਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਜਾਂਦੀ।

2. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ

3. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਗੁਰਮਤੇ-

4. ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜੋ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ- ਇਸ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ (1925) ਦਫ਼ਾ 146 ਰਾਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

5. ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਕੀਮ:

6. ਚਿੱਠਾ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ।

7. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨੰ:

ਉਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਹੇਠ ਪੰਥ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਬਾਬਤ, ਕੋਈ ਇਤਲਾਹ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਅਗਾਹ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸ ਔਂਕੜਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

8. ਆਡਿਟ ਰਿਪੋਰਟ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇੰਞ ਹੀ ਦੂਜੇ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਵੀ ਆਡਿਟ ਰਿਪੋਰਟ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

9. ਬਜ਼ਟ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨਤਾਰਨ

10. ਚਿੱਠਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੈਹਕਮਾ

11. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਚਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ

12. ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਿਪੋਰਟ

13. ਪ੍ਰਚਾਰ ਖਾਤਾ

14. ਨਤੀਜਾ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

15. ਆਡਿਟ ਰਿਪੋਰਟ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
(ੳ) ਜਨਰਲ ਟਰੱਸਟ ਫੰਡ
(ਅ) ਜਨਰਲ ਬੋਰਡ ਫੰਡ
(ੲ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਬੈਂਕ 'ਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਆਦਿ।

16. ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ

17. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਜੋ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਦੀ ਲਿਸਟ

18. ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਲਈ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ

19. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਜਨਰਲ ਸਮਾਗਮ

20. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ

21. ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ

22. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਸਾਹਿਤ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਲਾਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਐਲਾਨ, ਚਲੰਤ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ / ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੋਟ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮ, ਉਪ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਵੀ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਲਈ ਲਿਖਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੋਟ ਆਦਿ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਚੰਦਾ 2 ਰੁਪਏ ਸੀ। ਜਿਸ ਲਈ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਲਿਖਤ-ਪੜ੍ਹਤ ਦਫ਼ਤਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਰਚਾ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 12 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਡਾਕ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ

ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ’ਚ ਸਮਾਂ ਲਗਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 12 ਦੀ ਬਜਾਏ 22 ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਸੋ ਇਹ ਪੱਤਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 22 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਅਪ੍ਰੈਲ 1931 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਤੰਬਰ 1931 ਈ. ਤਕ ਲਗਪਗ ਮਦਨ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਪਰੰਤ ਅਕਤੂਬਰ, 1931 ਈ. ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ, 1931 ਈ. ਦਸਮੇਸ਼ ਪ੍ਰੈਸ, (ਪੁਰਾਣਾ ਤਾਰ ਘਰ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ SRL 2864 ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਪੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ ਲਾਹੌਰ’ ਤੋਂ ‘ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ ਗਜ਼ਟ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ' ਹੋ ਗਿਆ। ਐਡੀਟਰ ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਟੀ ਜੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਜਨਵਰੀ 1932 ਈ. ਤੋਂ ਮਈ 1932 ਈ. ਤਕ, ਇਹ ਪੱਤਰ ਫਿਰ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਜਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜੂਨ, 1932 ਈ. ਤੋਂ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਡੈਕਲੇਰੇਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ' ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।੫ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਐਡੀਟਰ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਂਦਿਆਂ ਅਗਲੇਰੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਛਾਪਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸੇ ਅੰਕ ਦੇ ਐਡੀਟੋਰੀਅਲ ਨੋਟ ਵਿਚ ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਟੀ ਜੀ ਨੇ ਸਮੂਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖ ਭੇਜ ਕੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ' ਲਈ ਵੀ ਭੇਜਣ।

ਜੂਨ, 1932 ਈ. ਤੋਂ ਮੁੜ ਇਹ ਪਰਚਾ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ (ਪੁਰਾਣਾ ਤਾਰ ਘਰ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜੁਲਾਈ 1932 ਈ. ਦਾ ਅੰਕ ਫਿਰ ‘ਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੈਸ' (ਮਲਵਈ ਬੁੰਗਾ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪਿਆ। ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਲੇਖ ਛਪਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਤਤਕਰੇ ਤੋਂ ਨਿਮਨ ਅੰਕਿਤ ਲੇਖ ਛਪੇ:

(1) ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਲੇਖ- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁਰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਝਗੜੇ ਬਾਰੇ

(2) ਦੂਜਾ ਲੇਖ- ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਜਾਚਕ’ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ‘ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸਵਾਸਾਂ ਨਾਲ

(3) ਭਾਈ ਬਾਦਿਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ’

ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਲੇਖ ‘ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਾ ਦੀ ਭਾਲ’ ਆਦਿ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਛਪੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਖ ਲੜੀ ਤਹਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਸਤ, 1932 ਈ. ਨੂੰ ‘ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ’ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਅਗਲੇਰੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਵੰਬਰ, 1932 ਈ. ਵਾਲਾ ਅੰਕ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ‘ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਨਾਂ’ ਦੇ ਹੇਠ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਕਾਇਦਾ ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਟੀ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਨਾਂ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ਉੱਪਰ ਛਪਿਆ। ਇਸ ਅੰਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ “ਵਧਾਈ” ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਅੰਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੀ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦੇਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕ ਭੇਟਾ ਰਹਿਤ ਛਾਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਕ ਦੇ ਐਡੀਟੋਰੀਅਲ ਵਿਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਕ ਛਾਪਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ।ਇਸ ਅੰਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੰਨੇ 72 ਹਨ। ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨਵਰਧਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੇਖ, ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਛਾਪੇ ਗਏ, ਪਰ ਅੰਕ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜਨਵਰੀ, 1933 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ‘ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਨੰਬਰ' ਸਿਰਲੇਖ ਤਹਿਤ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਭੇਟਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵੀ ਐਡੀਟਰ ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਟੀ ਸਨ। ਇਹ ਅੰਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਪੰਨੇ 88 ਹਨ। ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਵੀ ਤਤਕਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਅੰਕ ‘ਅਕਾਲੀ ਪਤ੍ਰਕਾ ਪ੍ਰੈੱਸ' ਬ੍ਰਾਂਡਰਥ ਰੋਡ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ। 5 ਮਾਰਚ, 1933 ਈ. ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ' ਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਅੰਕ ਕੱਢਣ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ, “ਗਿਆਨੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਾਇ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ' ਚੂੰਕਿ ਇਕ ਆਫੀਸ਼ਲ ਗਜ਼ਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦਫ਼ਤਰੀ ਜਾਂ ਆਫੀਸ਼ਲ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਰਪੁਰਬ ਨੰਬਰ ਅਥਵਾ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਨਹੀ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਏ। 6ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਰਾਇ ਵਲ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਵਰੀ, ਫਰਵਰੀ, 1934 ਈ. ਤੋਂ ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਮਾਘ, ਫੱਗਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਜੂਨ, 1935 ਈ. ਤੋਂ ਇਹ ਪੱਤਰ ‘ਅਕਾਲੀ ਪੱਤ੍ਰਕਾ’ ਪ੍ਰੈੱਸ ਛਾਪਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਟ੍ਰੀਟ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪਣ ਲੱਗਾ।

ਮਈ, 1936 ਈ. ਦਾ ਅੰਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ (1 ਤੋਂ 46 ਪੰਨੇ ਤਕ) ਛਾਪੀ ਗਈ ਹੈ।

ਫਰਵਰੀ, 1940 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਮੁਬਾਰਿਕ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਪ੍ਰੈਸ 13, ਮੈਕਲੇਗਨ ਰੋਡ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪੱਤਰ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਲਗਪਗ ਨਵੰਬਰ, 1941 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਨੂੰ ਐਡੀਟਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਤੰਬਰ, 1942 ਈ. ਦੇ ਅੰਕਾਂ ’ਤੇ ‘ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ' ਦੀ ਫੋਟੋ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ਉੱਪਰ ਛਾਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਪ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਪੱਤ੍ਰਕਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ।

1940ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਿਪੋਰਟ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹੀ ਛਪਦੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ, 1948 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਦੇ ਐਡੀਟਰ ਪ੍ਰੋ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਲਗਪਗ ਇਕ ਸਾਲ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਨਾ ਛਪਣ ਬਾਰੇ ਇਸ ਅੰਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਲੇਖ “ਭੂਤ-ਭਵਿਖ” ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗਜ਼ਟ ਲਾਹੌਰੋਂ ਛਪਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਜੁਗ-ਗਰਦੀ, ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਗਪਗ ਅਗਸਤ, 1947 ਈ. ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ, 1948 ਈ. ਤਕ ਬੰਦ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਅਗਸਤ, 1948 ਈ. ਦਾ ਅੰਕ ਅਣਚਾਹੀ ਚੁੱਪੀ ਮਗਰੋਂ ਫੇਰ ਆਪ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਪਰਚਾ ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਵਾਧਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਪਰਚੇ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਬਾਰੇ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਲੇਖ ਛਾਪੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਅਗਸਤ, 1948 ਈ. ਦਾ ਅੰਕ ‘ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ‘ਕਟੜਾ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪ ਕੇ ਦਫ਼ਤਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੈਕਚਰ ਲੜੀ ਦੇ ਅੱਠ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਵੀ ਛਾਪੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਕਤੂਬਰ, 1948 ਈ. ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਅੰਕ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਬਕਾਇਦਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਤਕਰਾ ਆਦਿ ਬਣਾ ਕੇ ਐਡੀਟਰ ਪ੍ਰੋ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ 'ਚ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਗਿ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਗਰੂਰ, ਗਿ. ਬਾਦਿਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ, ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਗਿ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਲੇਖ ਛਾਪੇ ਗਏ। ਸੰਪਾਦਕ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵੀ ਚਿਰਕੋਣੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਬਕਾਇਦਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਲੇਖ ਛਾਪੇ ਜਾਣ, ਵਿਚ ਵਾਰ ਕਈ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਛਾਪੇ ਵੀ ਗਏ, ਪਰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੀ। ਅਕਤੂਬਰ, 1948 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਲੇਖ ਲੜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਜਨਰਲ ਇਕੱਤਰਤਾ ਮਿਤੀ 6 ਮਾਰਚ, 1949 ਈ. ਵਿਚ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ' ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ ਛਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਅੰਕ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਚੰਦਾ 2 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 5 ਰੁ: ਸਲਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਕਾਪੀ ਦੀ ਕੀਮਤ 7 ਆਨੇ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਸੰਪਾਦਕ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਵੰਬਰ, 1948 ਈ. ਦਾ ਅੰਕ ‘ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਨੰਬਰ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਛਪੇ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਜੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂਦੇੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗਏ, ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਤੇ ਆਦਿ ਛਾਪੇ ਗਏ। ਨਵੰਬਰ 1948 ਈ. ਤੋਂ ਇਸ ਪਰਚੇ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਛਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ, 1949 ਈ. ਦਾ ਅੰਕ ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ’ (ਰਾਮਸਰ ਰੋਡ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪਿਆ। ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸਤੰਬਰ, 1949 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਚੰਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਦੇਸ਼ 5 ਰੁ. ਅਤੇ ਚੰਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਦੇਸ 7 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਇਕ ਕਾਪੀ ਦੀ ਕੀਮਤ 7 ਆਨੇ ਸੀ। ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਦੇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿ 1949 ਈ. ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸੁਯੋਗ ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰੋ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ / ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਚੀਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਲਈ, ਇਸ ਪੱਤਰ ਉੱਪਰ ਵੀ ਸਤੰਬਰ, 1949 ਈ. ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਛਾਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛਪਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਟਰੇਚਰ ਦੀ ਐਡ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਅਕਤੂਬਰ, 1949 ਈ. ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1950 ਈ. ਤਕ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਈ, 1950 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁੜ ਸੰਪਾਦਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਪ੍ਰੈਲ, 1950 ਈ. ਵਿਚ ਜਦ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਉਪਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਿਲੇਬਸ ਅਪ੍ਰੈਲ, ਮਈ ਅਤੇ ਜੂਨ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਲੱਗਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੁਟਕਾ ਸਾਹਿਬ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਦਿ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਜੁਲਾਈ, 1950 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਮੀਤ ਸਕੱਤਰ ਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ, ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਛਪਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਐਡੀਟਰ ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਵੰਬਰ, 1950 ਈ. ਦਾ ‘ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਅੰਕ' ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਫਿਰ ਪਰਚਾ ਬਿਨਾਂ ਤਤਕਰੇ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਜਨਵਰੀ, 1951 ਦਾ ਅੰਕ ਬਕਾਇਦਾ ਤਤਕਰਾ ਆਦਿ ਬਣਾ ਕਿ ਐਡੀਟਰ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ‘ਚਾਕਰ’, ਚੀਫ਼ ਐਡੀਟਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ., ਐਡੀਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਪ੍ਰੋ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਪ੍ਰੋ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੁਲਾਈ, 1951 ਈ. ਤੋਂ ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਫਿਰ ਨਵੰਬਰ, 1951 ਈ. ਨੂੰ ਮੁੜ ਐਡੀਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਵਰੀ, 1954 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਆਫ਼ਿਸ ਰਿਪੋਰਟ ਆਦਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਛਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਐਡੀਟਰ ਸ. ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਬੀ. ਏ. ਸਨ। ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਫਰਵਰੀ 1954 ਈ. ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1954 ਈ. ਤਕ) ਪ੍ਰੋ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਐਡੀਟਰ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਗਿ. ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਗਸਤ, 1954 ਈ. ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।

‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਦੇ ਅੰਕ ਅਕਤੂਬਰ,1955 ਈ. ਵਿਚ ਲਗਪਗ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਤਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1964 ਈ. ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਬਕਾਇਦਾ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਲੱਗਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਰਯਾਦਾ ਛਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਵੀ ਛਪਦੀ ਹੈ। ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਲਈ ਵੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਛਾਪੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। 1965 ਈ. ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਤਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਛਪਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਿਹਾੜੇ ਅਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰਜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਮ: 5 ਦੇ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਛਾਪਿਆ ਜਾਣ ਲਗਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ:

ਸਤਿਗੁਰੂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਾਰੀ ਏਹ ਕਰੇਹੁ॥
ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹੋਇ ਕੈ ਸਾਹਿਬੁ ਸੰਮਾਲੇਹੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 554)

ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ, 1965 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਤੋਂ ਛਾਪਣੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਛਪਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਤਤਕਰਾ-ਨੁਮਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬੇਨਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਹੇਠ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਾਠ-ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਜੂਨ, 1966 ਈ. ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਿਨੈ ਇਹ ਹੈ:

ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਖੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕੁਝ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ:

1. ਗੁਰਬਾਣੀ
2. ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ
3. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਲੇਖ

ੳ) ਧਾਰਮਕ
ਅ) ਇਤਿਹਾਸਕ
ੲ) ਪੰਥਕ
ਸ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ

4. ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ
5. ਕਵਿਤਾਵਾਂ
6. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
7. ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ
8. ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ) ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ
9. ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਦੇਸੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਰਭਾਵ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ)
10. ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਬੰਧੀ ਰਾਵਾਂ
11. ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ
12. ਰੰਗਦਾਰ ਤੇ ਸਾਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ
13. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਸ਼ਨ (ਫ਼ੋਟੋ ਰਾਹੀਂ)
14. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ, ਟਰੱਸਟ, ਪਰਚਾਰ ਤੇ ਲੀਜਲੈਂਡਜ ਆਦਿ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ
15. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੈਕਸ਼ਨ
16. ਕਾਗਜ਼ ਵਧੀਆ, ਛਪਾਈ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਗੈਟ-ਅੱਪ ਦਿਲਕਸ਼

ਅਗਸਤ, 1966 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਗਿ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵੀ ਪਾਠ-ਸਮੱਗਰੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਛਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਤੰਬਰ, 1966 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਤੋਂ ‘ਧਾਰਮਿਕ ਪੁੱਛਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵੀ ਛਾਪੇ ਜਾਣ ਲਗੇ। ਇਸ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਸਕੱਤਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੇਂਦਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਤਰਕਾ ਨੰਬਰ ਲ. ਸ. ਵ. (ਲਾਇਬ) 68/10258-10308 ਮਿਤੀ 20 ਜੂਨ, 1968 ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ, 1968 ਈ. ਤੋਂ ਫਿਰ ਇਹ ਪਰਚਾ ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਤਕਰੇ (ਲੇਖ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਲੇਖ, ਲੇਖਕ, ਪੰਨਾ ਨੰ: ) ਨਾਲ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 1968 ਈ. ਦੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਕਾਲਮ ‘ਐਡੀਟਰ ਦੀ ਡਾਕ’ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹੇ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਅਤੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ।

ਦਸੰਬਰ, 1969 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ, ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕ 500 ਸਾਲਾ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਲਬਮ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ 1974 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼

ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐਲਬਮ ਹੀ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ, 1980 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦਾ ਚੰਦਾ ਸਲਾਨਾ ਦੇਸ਼ ੧੧ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਲਾਨਾ 22 ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਬਕਾਇਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਈ, ਜੂਨ, 1980 ਈ. ਵਿਚ ਐਡੀਟਰ ਸ. ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਟੌਹੜਾ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵਾਈਟ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਛਾਪੀਆਂ ਸਨ। ਜੂਨ, 1980 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ ‘ਨਾਟਕ’ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ. ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਮੋਲ ਜੀ ਰਚਿਤ ਨਾਟਕ ‘ਸ਼ੇਰਿ-ਪੰਜਾਬ' ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ਰੀਵਿਊ ਵੀ ਛਪਦੇ ਸਨ। ਸੰਪਾਦਕ ਗਿ. ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵੀ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 1980 ਈ. ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਸ. ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੇਖਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਾਊਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭੇਜਣ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਵੀ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਨਵਰੀ, 1982 ਈ. ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਚੰਦਾ ਦੇਸ਼ 20 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ 50 ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ‘ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ’ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਹਿੰਗਾਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਸ ਚੰਦੇ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪਰਚਾ ਹਵਾਈ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਈਰਾਨ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਜਕਾਰਤਾ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਭੇਟਾ 75 ਰੁਪਏ। ਜਰਮਨੀ, ਕੀਨੀਆ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਡੈਨਮਾਰਕ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਲਈ ਭੇਟਾ 90 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਹਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਲਈ ਭੇਟਾ 130 ਰੁਪਏ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਸੂਚਨਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਚੇ ਦੀ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਪਰਚਾ ਲਗਪਗ ਅਰਬ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ 16 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭੇਟਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਬਕਾਇਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਮਿਤੀ 22-12-1981 ਵਿਚ ਮਤਾ ਨੰ: 7 ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਸਤ, 1982 ਈ. ਤੋਂ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਵਾਂ ਕਾਲਮ ‘ਖ਼ਬਰਨਾਮਾ’ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਚਲੰਤ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। 1982 ਈ. ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਪੰਥਕ ਪਿੜ ਅੰਦਰ' ਕਾਲਮ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲੰਗਰ ਲਈ ਚੜ੍ਹਤ ਵਿਚ ਆਈ ਕਣਕ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਫੰਡ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਰਾਵਾਂ ਲਈ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸੂਚੀ ਛਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਸੀ।

ਜੂਨ, 1984 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਮਾਰਚ, 1985 ਈ. ਤੋਂ ਇਕ ਅਪੀਲ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਿਸ ਕੋਲ ਵੀ ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਗ੍ਰੰਥ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੋਣ ਉਹ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਭੇਟਾ ਬਦਲੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਕਰਨ। ਨਵੰਬਰ, 1984 ਈ. ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਹੋਏ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਰਲੀਫ ਫੰਡ’ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਇਸ ਫੰਡ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਵਿਚ ਯਤੀਮ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਅਪੀਲ ਮੰਨ ਕੇ ਭੇਟਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਈ, ਭੇਟਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਦਦ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਿਰੰਤਰ 1985 ਈ. ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਛਪਦੀ ਰਹੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਸੂਚੀ ਵੀ ਛਪਦੀ ਰਹੀ।

1990 ਈ. ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਛਪੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਲਿਟਰੇਚਰ ਹਾਊਸ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਹਨ, ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਛਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਦਸੰਬਰ, 1995 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਤੋਂ ਜਨਰਲ ਸਮਾਗਮ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰੰਗਦਾਰ ਛਪਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਫਰਵਰੀ 1991 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਕੀ “ਕੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜੁਰਮ ਹੈ?” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛਪੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਫੌਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਫ਼ਤਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ (ਗੁ: ਗਜ਼ਟ) ਭੇਜਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨਾਂ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘਾਂ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਕਮਾਡੈਂਟ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਚਿੱਟ ਨੰ: ’ਤੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ' ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਚਾ ਵਾਪਸ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, “ਕੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਪਰਚਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?” “ਕੀ ਕੁਝ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹਾ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਸੰਬੰਧਤ ਇਸ ਪਾਸੇ ਬਿਆਨ ਦੇਣਗੇ?”

ਸੋ ਇਸ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ1984 ਈ. ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਇਸ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੱਕੀ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੰਪਾਦਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸਾਲ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ, 1999 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹੋਇਆਂ ਇਸ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਰਚਾ ਕਿਸ ਮਹੀਨੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 1999 ਈ. ਤੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ 300 ਸਾਲਾ ਸਾਜਣਾ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰ੍ਹੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦਾ ਸਾਈਜ਼ ਆਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੰਪੋਜ਼ਿੰਗ ਕੰਪਿਊਟਰ 'ਤੇ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 300 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਤਾਬਦੀ (1967 ਈ.) ਸਮੇਂ ‘ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਅੰਕ’, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 500 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਸਵ (1969 ਈ.) ਨੂੰ ‘ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਅੰਕ’, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 400 ਸਾਲਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ (1977 ਈ.), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 500 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਸਵ (1979 ਈ.) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਅੰਕ' ਸਤੰਬਰ 1999 ਈ., ਅਪ੍ਰੈਲ 1999 ਈ. ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ 300 ਸਾਲਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਮਰਪਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੁਲਾਈ 2000, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਵੀ ਕੱਢੇ ਗਏ।