ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ, ਅਵਤਾਰ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਭਾਰਤ, ਜਾਤਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇੰਜੀਲਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਕਤੀਆਂ ਹਦੀਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦਾ ਉਪਯੁਕਤ ਸ੍ਰੋਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ‘ਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਸਾਕੁਸ਼ੀ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੈ। ਸਾਕੂਸੀ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਖੀ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਖਿਆਤ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਥਨ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ‘ਸੁਣਹੁ ਜਨ ਭਾਈ ਹਰਿ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਇਕ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਤਿਹਾਸ ਅਥਵਾ ਕਥਾ, ਜੋ ਅਖੀ ਡਿਠੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਜਨਮ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਥੇ ਕੇਵਲ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਮੁਚਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਤੋਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਉਚਤਮ ਰੂਹ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੈ। ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਜੋ ਗੁਰੂ । ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ, ਕਰਾਮਾਤੀ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਹੈ।

ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਪਖੀ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਖ (ਅਜੋਕਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ) ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਖ (ਅਜੋਕਾ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ) ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਈ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ, ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਮਤ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮੁਲਾ ਖ਼ਜਾਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸ (ਅਜੋਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਧਿਐਨ) ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਖ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿਖ ਧਰਮਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਸਿਖ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਵਡਮੁਲਾ ਸਾਹਿਤ ਪਾਰੰਪਰਿਕ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ (Traditional Sikh Historiography) ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।

ਸਤਾਰਵੀਂ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈੜਾ ਉਪਰ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਚਾਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸਥਾਨ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ- ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਖਰੜਾ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਰਖਿਅਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਨਵੀਨ ਨਾਮ ਕਾਮਨ ਵੈਲਥ ਰੀਲੇਸ਼ਨਜ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੰਗਲੈਡ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਵਾਚਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਪੁਰਾਤਨ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜੋੜ ਦਿਤਾ, ਜੋ ਅਜ ਤਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਕੋਲ ਬਰੁਕ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਹਫਿਜਾਬਾਦ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਇਸੇ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਬਹੁਤ ਸੰਖਿਪਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਲ 57 ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ- ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਪੈੜੇ ਮੋਖੇ ਪਾਸੋ ਇਹ ਜਨਮਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਸਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸੇ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਏ ਹੈ।

ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ- ਇਹ ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁਖ ਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਅਧੀਨ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੁਤਰ ਸਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖਰੜੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿਸੇ ਵਿਚ ਪੋਥੀ ‘ਸਚ ਖੰਡ’ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਹਿਸੇ ਵਿਚ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਢੀ ‘ਹਰਿ ਜੀ’ ਅਤੇ ‘ਚਤੁਰਭੁਜ’ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਨੇ ਬੜੀ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀਵਨ ਰਾਂਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਪਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਰਚਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਦੁਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਖਿਆਨ ਹੈ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ- ਇਹ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਾ ਟੀਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਖੀਆਂ ਉਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰਵਨ ਕਰ ਬਾਬਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। (ਜੱਗੀ, 2005, 1348) ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮਾਰਥ ਅਤੇ ਟੀਕਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਿਤ੍ਰਣ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ

ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਸ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਸਮਾਦੀ ਸ਼ਬਦੀ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਜੋਕੀ ਪਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਸੇ ਤਿਥ ਵਾਰ ਦਾ ਮੁਹਥਾਜ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਦੇਵ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਸਥਾਨ ਦੀ ਹਦਬੰਦੀ ਅੰਤਰਗਤ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਗੁਰਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਵਤ੍ਰਿਤ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾ ਇਲਾਹੀ ਹੈ ਜੋ ਯੁਗਗਰਦੀ, ਸੰਕੀਰਣਤਾ, ਪਾਖੰਡ ਆਦਿ ਦੀ ਧੁੰਧ ਨੂੰ ਵਿਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਵਾਉਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਖੀ ਕਰਤਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ, ਜਗਤ ਗੁਰੂ, ਆਦਿ ਨਾਨਕ, ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ युवाम ਸਮੇਂ ਆਲੌਕਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਘਟਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਦੈਵੀ ਸਰੂਪ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁਖ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

‘ਸੰਮਤ ੧੫੨੬ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕੁ ਜਨਮਿਆ, ਵੈਸਾਖ ਮਾਹਿ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤਿ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ, ਪਹਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀ ਕੁ ਜਨਮਿਆ। ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਵਾਜੇ। ਤੇਤੀਸ ਕਰੋੜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ ਚਉਸਠ ਜੋਗਈ ਬਵਜਾਹ ਬੀਰ, ਛਿਆਂ ਜੜੀਆਂ, ਚੌਰਾਸੀਆਂ ਸਿਧਾਂ, ਨਵਾਂ ਨਾਥਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ, ਜੋ ਵਡਾ ਭਗਤ ਜਗਤ ਨਿਸਤਾਰਣ ਕਉ ਆਇਆ ‘ਇਸ ਕਉ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਜੀਐ ਜੀ'॥' (ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ)

ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਚਿਤ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕਾਲੂ ਕੈ ਘਰਿ ਤਿਪਰਾ ਕੈ ਉਦਰਿ, वलि ਕੇ ਬਿਖੈ ਆਇ ਅਵਤਰੇ, ਅਨਾਹਦ ਸਬਦ ਵਾਜੇ, ਤ੍ਰੇਤੀਸ ਕਰੋੜੀ ਦੇਵਤਿਅਹੁ ਨਮਸਕਾਰੁ ਕੀਆ, ਨਵਹੁ ਨਾਥਹੁ ਨਮਸਕਾਰੁ ਕੀਆ.....ਕੋਟ ਕਰੋੜੀ

ਬੈਸਨਹੁ ਨਮਸਕਾਰੁ ਕੀਆ। ਬਾਜੰਤ੍ਰ ਬਾਜੇ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਕੈ ਜਨਮ ਕਿਰਿ ਕਿਰ, ਕਈ ਬੰਦੀ ਜਨ ਮੁਕਤੀ ਭਏ। ਕਈ ਜੀਵ ਰੋਗੀ ਥੇ ਤਿਨ ਕੇ ਰੋਗ ਗਏ। ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਕਉ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਉਪਜਿਆ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਕੇ ਜਨਮਿ ਸਾਥਿ। ਅਵਰਾ ਬਾਲਕਾ ਕਾ ਸੁਭਾਉ ਰੋਵਣੈ ਕਾ ‘ਊਆਂ ਊਆਂ’ ਅਰੁ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਕਾ ਸੁਭਾਉ ਏਹੀ ਕਹੈ ‘ਤੇਰੋ ਨਾਉਂ, ਤੇਰੋ ਨਾਉਂ’।’ (ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ)

ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਦਾਈ ਦੌਲਤਾਂ ਪੰਡਤ ਹਰਿਦਿਆਲ ਨੂੰ ਦਸਦੀ ਹੈ ‘ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਮੇਰੇ ਹਥ ਵਿਚਿ ਕਿਤਨੇ ਬਾਲਕ ਜਨਮੇ ਹੈਇ ਪਰੁ ਅਜੇਹਾ ਬਾਲਕੁ ਇਸ ਤਰਹ ਕੋਈ ਨਾਹੀ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਆਵਾਜੁ ਇਸੁ ਤਰਹ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸ ਤਰਾ ਕੋਈ ਵਡਾ ਸਿਆਣਾ ਹਸਿਆ ਕਰਿ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਮੈਨੋ ਹੈਰਾਨਗੀ ਲਗੀ ਹੈ।’ (ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ)

‘ਸੰਮਤ ੧੫੨੬ ਸੁਭ ਦਿਨ ਮਾਹ ਵਿਸਾਖ ਸ਼ੁਕਲ ਤੀਜ ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਰਾਤ.....ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ। ਅਰ ਆਪਣਾ ਚਤੁਰ ਭੁਜ ਰੂਪ ਦਿਖਾਇਆ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਡੰਡਵਤ ਕਰੀ ਅਰ ਤੇਤੀਸ ਕਰੋੜੀ ਦੇਵਤਿਓਂ ਨੇ ਭੀ ਆਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ ਅਰ ਚਉਰਾਸੀਹ ਸਿਧ, ਨੌ ਨਾਥ ਛੇ ਜਤੀ ਬਵੰਜਾ ਬੀਰ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਆਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ ਅਰ ਰਾਗ ਰਾਗਨੀਆਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ। ਅਰ ਦੇਵ ਦੇਵੀਆਂ ਅਰ ਰਿਖੀਸਰ ਤਪੀਸਰ ਜਿਤਨੇ ਉਤਮ ਪੁਰਖ ਸੇ ਸਭਨੋਂ ਆਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ, ਕਯੋਂਕਿ ਕਲਜੁਗ ਦੇ ਉਧਾਰ ਵਾਸਤੇ ਆਪ ਨਿਰੰਕਾਰ ਆਨ ਅਵਤਾਰ ਲੀਆ ਹੈ।’ (ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ)

ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀਕਮਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਿਸ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਵਿਖਿਆਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅੰਤਰ ਭਾਵ ਜਾਂ ਤਤ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਜਗਤ ਦੇ ਅਮੂਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਪਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇ ਅੰਤਰਗਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਉਸ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ ਜੋ ਅਮੂਰਤ, ਅਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਅਗੰਮ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਮਈ ਭਾਸ਼ਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਤਬੇ ਦੇ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ, ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਅਜੋਕਾ ਅਧਿਐਨ (modern studies) ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਪਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਚਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ਿਆ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚਿੰਤਨ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਸਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਚਿੰਤਨ, ਸਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪਰਮਸਤ ਦੁਆਰਾ ਪੈਗੰਬਰ ਰਾਂਹੀ ਵਹੀ ਦਾ ਨਾਜ਼ਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਦਾ ‘ਜਿਉ ਬੁਲਾਵਹੁ ਤਿਉ ਨਾਨਕ ਦਾਸ ਬੋਲੈ’ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਨਿਆਈ ਸਮਾਧੀ, ਸੇਵਾ, ਅਰਾਧਨਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਰਾਂਹੀ ਪਰਮਸਤ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ‘ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਏਕ ਭਏ ਹੈ ਕੋਇ ਨ ਸਕੈ ਪਛਾਨੀ’ ਉਚਾਰ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਧਰਾਤਲ ਉਪਰ ਖੜਾ ਕਰ, ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆਏ ਨਿਖੇੜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ‘ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਭੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ' ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਨਿਖੇੜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਧਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਆਵਾਗਮਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਨਹੀਂ। ਬੁਧ ਮਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਸਤ ਪੂਰਬੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਤਮਾ ਚੇਤੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੁਧ ਮਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਸਰੀਰਕ ਆਵਾਗਵਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚਕਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾਂ ਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਤ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਾਸਤਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਖੀ ਹਨ। ਇਥੇ ਮਨੁਖ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਕਬਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਪ੍ਰਾਈ ਉਸ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ (The Day Of Judgement) ਦਾ ਇੰਤਜਾਰ

ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੈਗਬੰਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਬਸਰ ਕਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲੇਖਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਛਮੀ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅੰਦਰ ਤਿਥ, ਵਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਭਾਰੂ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੰਨ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਬਰ ਉਪਰ ਤਾਰੀਖ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮਨੁਖ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚੋਂ ਅਜੋਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਤਥਾਂ, ਤਿਥਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਲਾਹੀ, ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਬਿੰਬ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਗੁਰਦੇਵ ਨੂੰ ਤਰਕ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ 1469 ਈ. ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ 1539 ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਰਤ ਵਿਚੋਂ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਦੇ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰਾ ਨੀਤ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਰੂਪ, ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੋਣ ਦਾ ਕਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਪਛਮੀ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਾਡੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚੋਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਕੌਤਕਾਂ ਦਾ ਖੰਡਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੇਠ ਲਿਖਿਤ ਕਥਨ ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

‘ਇਹ ਅਸੱਪਸ਼ਟ, ਅਸਚਰਜ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਰ ਕੌਮ ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਪੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਈਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਆਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੁਸ਼ਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਹਾਟਾਪੂ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।” (ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, 2019, XV)

ਧਾਰਮਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਪਰ ਤਰਕ ਆਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਹਾਵੀ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਅਧੋਗਤਿ ਪ੍ਰਥਾਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।

These recorded accounts of Nanak's life, more often than not, strike as bad history and confused legend to modern mind familiarized only with rational and objective sematic tradition as the only respectable verbal mode of expression and, as a consequence, even many Sikh scholars describe these basic records and testaments of Guru's life as excessively imaginative, puerile and unworthy of acceptance by scientific and objective minds. It is not so, because, it is not the janamsakhis that falsify the Guru's profile but failure of comprehension of their idiom that confuses the modern European and the Sikh scholar as to the delineation and portrayal of human being, Guru Nanak, who is eviscerated of his true personality the moment he is squeezed, distorted into the mould of a 'historical Nanak' as distinct and wholly separated from what these 'scholars' designate as the 'Legendary Nanak'. (Kapur Singh, 2012, 2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਿਆ ‘ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਨਕ’ ਉਹ ਨਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਣ ਵਿਚ ਵਿਫਲ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਹਨ

ਅਜੋਕੇ ਕੀਤਾ ਲਿਖਦੇ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਨਵੀਂ ਮੰਗ ਕਿ ਗੁਰੂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਨਿੱਜੀ ਤੇ ਨੀਰਸ ਗੱਦਮਈ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਨਿਗੂਈ ਤੇ ਨਿਕੰਮੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਪ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਕੰਗਲੇ ਤੇ ਥੋਥੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਤਨੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੱਥ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਠੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ (ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ) ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। (ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, 2014, 216)

ਭਾਵ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਆਤਮਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਕਦੇ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਬੌਧਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਕੀਰਣਤਾ, ਵਿਵਾਦ, ਕਿੰਤੂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦਰ ਲੋਕ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀ। ਸਿਖ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਗਤ ਗੁਰੂ, ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ। ਸਿਖ ਚਿੰਤਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਮਤਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਪਛਮੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਸਿਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਭਟਾਂ ਦੇ ਸਵਯੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਬਾਵਨ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸਮਾਦੀ ਚਿਤ੍ਰਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਤਜੁਗਿ ਤੈ ਮਾਇਓ ਛਲਿਓ ਬਲਿ ਬਾਵਨ ਭਾਇਓ॥ ਤ੍ਰੇਤੈ ਤੈ ਮਾਇਓ ਰਾਮੁ ਰਘੁਵੰਸੁ ਕਹਾਇਓ॥ ਦੁਆਪੁਰਿ ਕ੍ਰਿਸਨ ਮੁਰਾਰਿ ਕੰਸੁ ਕਿਰਤਾਰਥੁ ਕੀਓ। ਉਗ੍ਰਸੈਣ ਕਉ ਰਾਜੁ ਅਭੈ ਭਗਤਹ ਜਨ ਦੀਉ॥ ਕਲਿਜੁਗਿ ਪ੍ਰਮਾਣੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰੁ ਅੰਗਦੁ ਅਮਰੁ ਕਹਾਇਓ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਜੁ ਅਬਿਚਲੁ ਅਟਲੁ ਆਦਿ ਪੁਰਖਿ ਫੁਰਮਾਇਓ॥ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਗ ੧੩੯੦)

ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਣ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਹਦਬੰਦੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਅਜੋਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਤ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ। ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਮੁੜ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਾਚ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਲਖਣ ਢਾਂਚਾ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਜੋ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਤਰਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਦੇਵ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਖੜਾ ਕਰ ਸਕੇ।

ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ

ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.). 1962. ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ. ਭਾਗ 1. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, 2019. ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪਟਿਆਲਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੱਗੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ. 2005. ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਭਾਗ 1 ਅਤੇ 2.ਪਟਿਆਲਾ: ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 2014. ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਤਮਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ (ਅਨੁ.), ਲੁਧਿਆਣਾ: ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ (ਸੰਪਾ.). 2010. ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ Kapur Singh, Sirdar. 2012. Guru Nanak's Life And Thought. Madanjit Kaur & Piar Singh (edi.). Amritsar: Guru Nanak Dev University.