ਅਠਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਸਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਫਰਜ਼ੰਦ, ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 1656 ਈ: ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਅਜੇ ਬੈਠਣ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿੰਨੀ-ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਚੌਕੜਾ ਮਾਰ-ਇਕਾਗਰਚਿਤ ਹੋ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਪਾਠ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਅੱਖਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਜਲਦੀ ਸਿਖ ਲਈ, ਖੇਡਾਂ ਵੀ ਨਿਰਭੈਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਦੇ। ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਤੇ ਸੰਗਤ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ- ਧੀਰਜ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ, ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨੇ, ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ, ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਆਪ ਜੀ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਆਦਿ ਬਚਪਨ ਭਾਵ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ-ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ। ਹੁਣ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਟ ਦੂਰ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਸਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ! ਅਠਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨਿਹਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ। ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਕਥਾ ਉਪਰੰਤ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਸ਼ੰਕੇ ਨਵਿਰਤ ਕਰਦੇ, ਸੰਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਵਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ। ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਬੈਰਾਗੀਆਂ, ਸਾਧੂਆਂ, ਫਕੀਰਾਂ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸਦੇ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ: ਉਪਦੇਸ਼: * ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣਨ, ਵਿਚਾਰਨ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਕਿਰਤ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ।
* ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਜਾਣ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੋ।
* ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਕਰੋ ਸਗੋਂ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।
* ਸਤੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।
* ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
* ਕੁੜੀਮਾਰ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲਾਉਣਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣ ਦੇਣਾ।
* ਤਮਾਕੂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕਟਾਉਣ ’ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ‘ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ’ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਗੁਰੂ ਗੋਲਕ ਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਵਰਤੋ।
* ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬਾਰੀਕੀ ਨਹੀਂ, ਤਰਕ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨਹੀਂ, ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ:
ਛੋਡਿ ਸਿਆਨਪ ਬਹੁ ਚਤੁਰਾਈ ਦੁਇ ਕਰ ਜੋੜਿ ਸਾਧ ਮਗਿ ਚਲੁ॥
ਸਿਮਰਿ ਸੁਆਮੀ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹ ਕਾ ਇਹੁ ਊਤਮ ਫਲੁ॥ (ਪੰਨਾ 717)
* ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਭਾਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਕਦੇ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਘਨ ਆ ਪਵੇ, ਦੁੱਖ ਸਤਾਏ, ਮਨ ਨ ਟਿਕੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਜਾਓ ਉਹ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਭ ਦੁੱਖ ਕੱਟਣਗੇ।
* ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਗੁਰਤਾ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਉੱਥੇ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਕਿ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਪੜ੍ਹ-ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਜ :
* ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਉਹ ਮਸੰਦਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਮਸੰਦ ਗੁਰੂ ਕੀ ਗੋਲਕ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਾਕਪਟਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤ ਹੁਣ ਕਾਰ-ਭੇਟਾ ਮਸੰਦਾਂ ਹੱਥ ਨਾ ਭੇਜੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਨੇੜੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਜਾ ਕੇ ਨਿਤਨੇਮ ਤੇ ਪਾਠ ਸੁਣਨਾ ਹੈ।
* ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਭਰ ਵਿਚ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਹਰ ਸਿੱਖੀ ਕੇਂਦਰ ’ਤੇ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੇ ਸਿੱਖ ਭੇਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕੀਤਾ।
* ਪ੍ਰਭੂ-ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਇਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਖੰਡਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ।
* ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਬੋਲ ਕੇ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਚੋਰ ਜਸਵੰਤ ਰਾਇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਆਇਆ-ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਚੋਰ ਕੀ ਹਾਮਾ ਭਰੇ ਨਾ ਕੋਇ॥ ਚੋਰੁ ਕੀਆ ਚੰਗਾ ਕਿਉ ਹੋਇ’ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰ ਉਸ ’ਤੇ ਭਰਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਪਾਈ। ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗ ਉਸ ਨੇ ਸੰਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰੇਗਾ।
* ‘ਸੀਸਿ ਨਿਵਾਇਐ ਕਿਆ ਥੀਐ ਜਾ ਰਿਦੈ ਕੁਸੁਧੇ ਜਾਹਿ’। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਤੁਕ ਜਦੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਰਸਨਾ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਗੇਂਦਾ ਮਲ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਭੈੜੀ ਵਾਦੀ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ। ਪੰਚ ਨੰਦ ਚੰਦ ਵਿਭਚਾਰੀ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਤੀਰ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਬਚਨਾਂ ਸਦਕਾ ਨੇਕ ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਬਣੇ।
* ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਗਲੀਆਂ-ਕੂਚਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਜਾ ਕੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਕਰਦੇ।
* ਬਸੰਤ੍ਰ ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਕੋਝੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
* ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੋਧੇ ਨਈਆ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ‘ਯੋਧਾ’ ਬਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
* ਰੋਪੜ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਜੋ ਕੁੜੀਮਾਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁੜੀਮਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ।
* ਭਾਈ ਫਕੀਰੀਆ, ਭੋਲਾ, ਭੀਮਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਰਗੇ ਮੱਖਟੂ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਦਰ-ਦਰ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਵੰਡ ਖਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
* ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ।
* ਦਵਾਖਾਨੇ ਵਿਚ ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।
* ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਨੇਜ਼ਾਬਾਜ਼ੀ, ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਵੰਡਦੇ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ, ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਤਕਣੀ ਨਾਲ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਉਂਦੇ।
* ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਹੁ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਮੰਨੇ ਪਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।
* ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਇ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਚਾਲਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
* ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਅੰਬਾਲੇ ਕੋਲ ਪੰਜੋਖਰੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਛੱਜੂ ਨਾਮੀ ਝੀਵਰ ਤੋਂ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਾ ਪੰਡਤ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਿਆ।
* ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿਹੁੰ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ।
* ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿਹੁੰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜੋ ਗੋਲੀ ਬਣ ਬੈਠੀ ਸੀ ਨੂੰ ‘ਮਾਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਪੂਰੀ ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਇਸ ਕਪਟ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
* ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ।
* ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਅਸਰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਪਿਆ। ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤਾਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। |
